MREKULLI NË TRUPAT TANË

O ti njeri po ç’të mashtroi ty kundrejt Zotit tënd që është bujar e i Urtë?
I Cili të krijoi, të përsosi dhe të drejtoi. Të formë soi në formën që Ai dëshiroi.
(Sure El-Infitar: 6-8)

 


HYRJE

Tė nderuar fėmijė, pregatituni tė futeni nė njė botė tė gjerė dhe tė mrekullueshme. Nė tė vėrtetė, kjo botė ju intereson juve mjaft. Megjithėse deri tani ju ndoshta nuk keni qenė tė vetėdijshėm, por triljona punėtorė tė kėsaj bote kanė qenė duke punuar nė mėnyrė tė vazhdueshme pėr ju. Po habiteni?

Kjo botė e mrekullueshme ėshtė trupi juaj dhe punėtorėt qė kanė qenė duke punuar pėr ju janė qelizat e trupit tuaj. Ēdo pjesė sado e vogėl e trupit tuaj ėshtė e pėrbėrė nga qeliza. Edhe nė kėtė moment qė ne flasim, triljona qeliza nė trupin tuaj janė nėn shėrbimin tuaj. Madje ato janė duke punuar pėr ju edhe tani ndėrsa ju jeni duke lexuar kėtė libėr. Pėr shembull, qelizat e syrit tuaj janė duke kryer njė numėr tė madh proēesesh nė mėnyrė tė vazhdueshme pėr t'ju mundėsuar juve tė lexoni kėtė libėr. Ndėrsa ju merrni frymė, hyjnė nė veprim qelizat e laringut dhe tė mushkėrive tuaja. Nė tė njėjtėn kohė, qelizat e stomakut tuaj janė duke tretur ushqimin qė ndoshta ju keni ngrėnė pak orė mė parė.

Ēfarė ne pėrmendėm kėtu janė vetėm pak nga proēeset qė nė mėnyrė tė pandėrprerė, vazhdimisht kryhen nė trupin tuaj. Madje tė gjitha kėto ndodhin pa qenė ju fare tė vetėdijshėm pėr to. Por si ėshtė e mundur qė triljona qeliza tė marra sė bashku, tė dinė ēfarė duhet tė bėjnė dhe tė bashkėpunojnė me njėra tjetrėn pėr tė funksionuar? Pėr mė tepėr, gjatė kėtyre proceseve nuk del edhe asnjė pengesė. Asnjė nga qelizat nuk tenton tė bėjė detyrėn e njė qelize tjetėr ose tė refuzojė tė kryejė detyrėn e saj. Pėrvec kėsaj, tė gjithė kėto proēese kryhen me njė shpejtėsi tė jashtėzakonshme.

QELIZA SEKRETUESE DHE JA QELIZAT TONA NË MIKROSKOP...

qelizat e syrit
qelizë nervore

qelizë e kuqe e gjakut

Nė faqet qė pasojnė, ne do tė do tė analizojmė se si veprimet e pėrditshme, si tretja e ushqimit, frymėmarrja, tė shikuarit dhe tė dėgjuarit janė, nė jetėn reale, mjaft mahnitėse. Ne do tė dėshmojmė qė qelizat tona ndonjėherė sillen si ndonjė kimist qė prodhon substaca kimike, ndonjėherė sillen si ndonjė inxhinier qė bėn llogaritje dhe ndonjėherė punojnė pėr tė plotėsuar nevojat e qelizave tė tjera.

Ėshtė befasues fakti qė tė gjitha kėto qeliza janė shumė tė vogla pėr t'u parė me sy tė lirė. Pėr mė tepėr, qelizat e trupit tonė i kryejnė kėto funksione vitale pa ndihmėn e askujt. Por duhet tė keni parasysh qė kėto qeliza nuk janė qėnie njerėzore si ne. Ato as nuk mund tė shohin dhe as tė dėgjojnė njėra tjetrėn, por as tė marrin vendime "pėr tė kryer punė inteligjente". Ato s'kanė as veshė as mend. Ato nuk kanė studiuar pėr kimi, por, siē do ta shohim edhe nė paragrafet e mėposhtme, ato kanė njohuri pėr formulat kimike dhe mund tė prodhojnė substanca duke u bazuar mbi kėto formula. Si ka mundėsi qė ato tė dinė tė bėjnė gjithė kėto gjėra?

Ju do tė mbusheni me admirim ndėrsa lexoni dhe zbuloni qė qelizat nuk i kryejnė tė gjitha kėto detyra nga zgjuarsia e tyre. Ju gjithashtu duhet tė jeni tė vetėdijshėm paraprakisht qė nuk ka mundėsi qė ato tė mund tė kėnė mėsuar se si t'i kryejnė kėto detyra, nga rastėsia, thjesht me kalimin e kohės.

Megjithatė jeta jonė u detyrohet veprimeve tė vetėdijshme tė kėtyre qenieve tė vogla, tė cilat ne nuk mundemi t'i shikojmė madje as me sy tė lirė. Sigurisht nė to ka njė fakt pėr ne mjaft tė rėndėsishėm pėr t'u kuptuar. Egziston njė posedues i njė zgjuarsie tė epėrme qė i mundėson qelizave tona t'i kryejnė gjithė kėto detyra dhe u mėson atyre se ēfarė tė bėjnė. Zotėruesi i kėsaj zgjuarsie dhe urtėsie tė pėrjetshme ėshtė Allahu, i Cili ka krijuar ēdo gjė, Ai na do neve dhe na i di tė gjithė nevojat dhe dobėsitė tona.


Në secilën nga qelizat e trupit tonë, të cilat janë aq të vogla sa që nuk mund të shihen me sy të lirë, kryhen më tepër proçese sesa në laboratorin që tregohet më poshtë.

Secila nga triljonat e qelizave tė trupit tonė e pėrmbush detyrėn e saj nė mėnyrė pėrfekte si rezultat i njė plani tė pėrkryer tė Allahut, kėshtu qė nė kėtė mėnyrė ne tė mund tė vazhdojmė jetėn tonė pa asnjė vėshtirėsi. Tė zgjuarit ēdo mėngjes pėr tė shkuar nė shkollė, tė shijuarit e shijes sė kėndėshme tė mjaltit, tė marrurit frymė pa asnjė vėshtirėsi, tė vrapuarit dhe luajtja me shokėt nė oborrin e shkollės, tė shkruajturit, tė lexuarit dhe mjaft gjėra tė tjera qė ju bėni janė vetėm nė sajė tė dashurisė, dhembshurisė dhe mėshirės sė Allahut.

Ashtu si ēdo gjė tjetėr mbi tokė, Allahu ju ka krijuar nė mėnyrė tė pėrkryer dhe ju ka dhėnė ēdo gjė qė ju keni nevojė. Dhe ajo ēfarė juve ju takon tė bėni nga ana juaj ėshtė qė ta falenderoni Zotin tonė, i Cili ju ka dhėnė gjithė kėto mirėsi, tė cilat janė dhurata mė me shumė vlerė se ēdo dhuratė tjetėr qė juve mund t'ju jepet nė kėtė botė.

Pėr kėtė arsye ne na duhet tė mendojmė nė mėnyrė tė hollėsishme rreth mirėsive qė Allahu ka derdhur mbi ne. Nė ajetet e Kur'anit, Librit tonė tė Shenjtė, Allahu ka dhėnė mjaft shembuj pėr ne njerėzit qė tė mendojmė rreth tyre. Ajeti i mėposhtėm ėshtė njė i tillė:


Në figurën më sipër, ju mund të shihni brendësinë e një qelize. Në qendër të qelizës gjendet bërthama e saj, e cila rrethohet nga pjesët e tjera të qelizës.


Ėshtė fakt nė krijimin e qiejve dhe tė tokės, nė ndėrrimin e natės e tė ditės, tė anijes qė lundron nė det qė u sjell dobi njerėzve, nė atė shi qė e lėshon Allahu prej sė larti e me tė ngjall tokėn pas vdekjes sė saj dhe pėrhap nė tė nga ēdo lloj gjallese, nė qarkullimin e erėrave dhe reve tė nėnshtruara ndėrmjet qiellit dhe tokės, (nė tė gjitha kėto), pėr njė popull qė ka mend ka argumente. (Sure El-Bekare: 164)

Nė kėtė libėr ne do tė mendojmė rreth trupave tanė. Ne do tė shohim se sa nė mėnyrė tė pėrkryer dhe tė menduar nė hollėsi ėshtė krijuar trupi i njeriut nga Allahu. Pasi tė keni lexuar librin ju do ta doni Allahun akoma mė shumė dhe do ta falenderoni Atė. Ju do tė ēuditeni me neglizhencėn e madhe tė njerėzve qė ju rrethojnė, tė cilėt nuk mendojnė dhe nuk reflektojnė, dhe do tė jeni tė etur pėr t'u treguar atyre ēfarė ju dini, nė mėnyrė qė edhe ata tė jenė tė vėmendėshėm ndaj kėtyre mirėsive.