|
INFORMATAT NĖ STRUKTURAT E GJALLA DHE VDEKJA E MATERIALIZMIT
Filozofia materialiste qėndron nė themele tė teorisė sė evolucionit.
Materializmi mbėshtetet nė supozimin se gjithqka qė ekziston ėshtė materie.
Sipas kėsaj filozofie, materia ka ekzistuar qysh nga pėrjetėsia, do tė
vazhdojė tė ekzistojė pėrgjithmonė dhe nuk ka gjė tjetėr pos materies.
Pėr tė mbėshtetur pohimin e tyre, materialistėt e pėrdorin logjikėn e
quajtur "reduktionizėm". Kjo ėshtė ideja se gjėrat qė nuk janė tė observueshme
mund qė sqarohen gjithashtu me shkaqe materiale.
Pėr tė qartėsuar gjėrat le tė marrim njė shembull nga mendja e njeriut.
Ėshtė evidente se mendja nuk mund tė preket apo shihet. Pėr mė tepėr,
kjo nuk ka ndonjė qendėr nė trurin e njeriut. Kjo situatė pashmangshėm
qon nė konkluzionin se mendja ėshtė koncept pėrtej materies. Kėshtuqė,
qenia tė cilės ne i referohemi si "Unė", e cila mendon, dashuron, nervozohet,
brengoset, ndjen kėnaqėsi apo dhembje, nuk ėshtė qenie materiale sikur
sofa, dėrrasa apo guri.
Materialistėt megjthatė pohojnė se mendja ėshtė e "thjeshtėsuar
nė materie". Sipas pohimit materialist, tė menduarit, dashuria, brengosja
dhe tė gjitha aktivitetet tona mentale nuk janė asgjė tjetėr veqse reaksione
kimike qė ndodhin midis atomeve nė tru. Dashuria ndaj dikuj ėshtė reaksion
kimik nė disa qeliza nė trurin tonė, dhe frika ėshtė njė tjetėr reaksion.
Filozofi i famshėm materialist Karl Vogt e nėnvizoi kėtė logjikė me fjalėt
e tij tė famshme "Ashtu sikur qė mėlqia e tajon vrerin, edhe truri ynė
e sekreton mendimin."16 Por vreri ėshtė materie,
pėrderisa nuk ka ndonjė fakt se edhe mendja ėshtė diqka e tillė.
Reduksionizmi ėshtė deduksion (pėrfundim) logjik. Sidoqoftė, deduksioni
logjik mund tė bazohet nė themel solide apo nė themele tundėse. Pėr kėtė
arsye, pyetja qė ne duhet ta bėjmė ėshtė: Qfarė ndodhė kur reduksionizmi,
logjika themelore e materializmit, krahasohet me tė dhėnat shkencore?
Shkencėtarėt dhe mendimtarėt materialistė tė shekullit 19 mendonin se
pėrgjigja do tė ishte se "shkenca e vėrteton reduksionizmin". Sidoqoftė,
shkenca e shekullit 20 ka shafaqur njė pamje krjet ndryshe.
Njė nga qėshtjet mė tė spikatura nė kėtė pamje ėshtė "informata" e cila
ėshtė prezente nė natyrė dhe e cila kurrė nuk mund tė reduktohet nė materie.
Materia nuk mund tė prodhojė informata
Mė herėt ne kemi pėrmendur se nė ADN-nė e qenieve tė gjalla ekzistojnė
informata jashtėzakonisht gjithėpėrfshirėse. Diqka qė ėshtė e vogėl sa
e njėqindėmijėta pjesė e milimetrit pėrmbanė njė farė "banke tė tė dhėnave"
qė specifikon tė gjitha detajet fizike tė trupit tė qenies sė gjallė.
Pėr mė tepėr, trupi poashtu e pėrmbanė sistemin qė i lexon kėto informata,
i interpreton ato dhe e kryen pastaj "prodhimin" nė pajtim me to. Nė tė
gjitha qelizat e gjalla, informatat nė ADN lexohen nga enzime tė ndryshme
dhe pastaj prodhohen proteinat sipas kėtyre informatave. Ky sistem e bėn
tė mundshėm prodhimin e miliona proteinave pėr ēdo sekondė, dhe atė tė
llojit tė duhur tė proteinės pėr vendin e duhur nė trupin tonė. Nė kėtė
mėnyrė, qelizat e vdekura tė syrit zėvendėsohen me ato tė gjalla dhe qelizat
e vjetra tė gjakut zėvendėsohen me tė rejat.
Le ta konsiderojmė nė kėtė pikė pohimin e materializmit: A ėshtė e mundur
qė informatat nė ADN tė reduktohen nė materie, siq sugjerojnė materialistėt?
Ose, me fjalė tjera, a mund tė pranohet pohimi se ADN ėshtė vetėm njė
pėrzierje e materies, dhe se informatat qė ajo i pėrmbanė vijnė si rezultat
i interaksioneve tė rėndomta tė pjesėve tė tilla tė materies?
Tė gjitha hulumtimet, observimet dhe eksperimentet shkencore tė kryera
nė shekullin 20 tregojnė se pėrgjigjja nė kėtė pyetje ėshtė definitivisht
"Jo". Drejtori i Institutit Federal Gjerman pėr Fizikė dhe Teknologji
Prof. Dr. Werner Gitt ka pėr tė thėnė kėtė lidhur me kėtė qėshtje:
Sistemi i koduar gjithmonė patjetėr pėrfshinė proces intelektual
jomaterial. Materia fizike nuk mund tė prodhojė kod informatash. Tė gjitha
pėrvojat tregojnė se ēdo pjesė e informacionit kreativ pėrfaqėson disa
pėrpjekje mendore dhe mund tė lidhet me ide-dhėnėsin personal i cili e
ka vėnė nė pėrdorim vullnetin e tij tė lirė dhe tė cilit i ėshtė dhuruar
mendja intelegjente
Nuk ekziston asnjė ligj i natyrės, asnjė proēes i
njohur dhe asnjė sekuencė ngarjesh e cila mund tė bėjė informatat qė tė
lindin nga materia vetvetiu...17
Materia e cila pėrmbanė informatat ėshtė
e rregulluar nga poseduesi i atyre informatave. Informatat nė ADN
janė dizajnuar dhe krijuar nga Zoti, poseduesi i intelegjencės sė
pakrahasueshme. |
Fjalėt e Werner Gitt e pėrmbledhin konkluzionin e "teorisė sė informatave",
e cila ėshtė zhvilluar nė 50 vitet e fundit dhe ėshtė pranuar si pjesė
e termodinamikės. Teoria informative e investigon origjinėn dhe natyrėn
e informatave nė univers. Konkluzioni i arritur nga teoretėt informativė
si rezultat i studimeve tė gjata ėshtė se "Informata ėshtė diqka tjetėr
nga materia. Ajo kurrė nuk mund tė reduktohet nė materie. Origjina e informatės
dhe ajo e materies fizike duhet hetuar ndaras."
Pėr shembull le tė mendojmė lidhur me burimin e njė libri. Libri pėrbėhet
nga letra, ngjyra dhe informatat qė ai i pėrmbanė. Letra dhe ngjyra janė
elemente materiale. Burimi i tyre ėshtė prapė materia: Letra ėshtė prodhuar
nga celuloza dhe ngjyra nga materiet pėrkatėse kimike. Por, informatat
nė libėr janė jomateriale dhe nuk mund tė kenė burim material. Burim i
informatės nė secilin libėr ėshtė mendja e personit qė e ka shkruar atė.
Pėr mė tepėr, kjo mendje e pėrcakton se si do tė pėrdoren letra dhe ngjyra.
Libri primarisht formohet nė mendjen e autorit. Autori pastaj e ndėrton
nė mendjen e tij zingjirin e logjikės dhe i rregullon sentencat e tij.
Nė hapin e dytė, ai i vendos ato nė formė materiale, pra mund tė thuhet
se ai i kryen pėrkthimin e informatave tė mendjes sė tij nė letėr, duke
pėrdorur laps, makinė shkrimi apo kompjuter. Mė vonė kėto shkronja shtypen
nė shtėpinė botuese dhe marrin formėn e librit tė pėrbėrė nga letra dhe
ngjyra.
Kėshtuqė mund ta japim kėtė konkluzion tė pėrgjithshėm: "Nėse materia
fizike pėrmbanė informata, atėherė ajo materie duhet tė jetė dizajnuar
nga njė mendje qė ka poseduar informatat nė fjalė. Sė pari ėshtė mendja.
Ajo mendje i kthen informatat qė i posedon, nė materie, veprim ky qė pėrbėn
aktin e dizajnit."
Origjina e Informatave nė Natyrė
Kur e aplikojmė kėtė definim shkencor tė informatės nė natyrė, pėr pasojė
kemi njė rezultat shumė tė rėndėsishėm. Kjo pėr arsyen se natyra tė pėrmbytė
me masėn e pafundme tė informatave (si pėr shembull nė rastin e ADN-sė),
dhe duke qenė se kjo informatė nuk mund tė reduktohen nė materie, ajo
pra vie nga njė burim tjetėr jashtė materies.
Njė nga mbrojtėsit mė tė flaktė tė teorisė sė evolucionit, George C.
Williams e pranon kėtė realitet tė cilin shumica e materialistėve dhe
evolucionistėve ngurrojnė ta shohin. Williams nė mėnyrė tė fuqishme e
ka mbrojtur materializmin me vite tė tėra, por nė artikullin qė shkroi
nė vitin 1995, ai i vė nė pah jokorrektėsitė e qasjes materialiste (reduksioniste)
e cila pohon se ēdo gjė ėshtė materie:
Biologėt evolucionistė kanė dėshtuar tė shohin se ata kanė
tė bėjnė me dy fusha qė nuk kanė plotpjestues tė pėrbashkėt: me fushėn
e informatės dhe atė tė materies. Kėto dy fusha kurrė nuk mund tė sillen
sė bashku nė ndonjė koncept tė njohur rėndom si "reduksionizėm". Gjeni
ėshtė njė pako e informatave dhe jo njė objekt
Nė biologji kur flitet
pėr gjėra si gjenet, gjenotipet dhe grumbujt e gjeneve, flitet pėr informata
e jo pėr objektiva fizike
Kjo mungesė e pėrshkruesve tė pėrbashkėt i bėn
materien dhe informatėn dy fusha tė ndara tė ekzistencės, tė cilat duhet
diskutuar ndaras, nė termet e tyre tė veta.18
Kėshtuqė, pėrkundėr supozimeve tė materialistėve, burimi i materieve
nė natyrė nuk mund tė jetė vetė materia. Burim i informatės nuk ėshtė
materia por Menquria superiore jashtė materies. Kjo Menquri ka ekzistuar
para materies. Materia ėshtė sjellur nė ekzistencė, i ėshtė dhėnė formė
dhe ėshtė organizuar nga Ai.
|