| Funksioni
i Maleve
Kur'ani i kushton vėmendje tė veēantė funksionit gjeologjik tė maleve.
Dhe nė tokė kemi krijuar male tė ngulura fort
qė ajo tė mos lėvizė nėn to... (Sure El-Enbija: 31)
Siē vihet re nė kėtė varg, pohohet se malet kanė si funksion tė parandalojnė
tronditjet e Tokės.
Ky fakt nuk dihej nga askush nė kohėn e zbritjes sė Kur'anit. Ai u zbulua
vetėm kohėt e fundit si rezultat i gjetjeve tė gjeologjisė moderne.
Mė parė mendohej se malet ishin thjesht ngritje mbi sipėrfaqen e tokės.
Shkencėtarėt tani kanė kuptuar se malet nuk
janė thjesht ngritje, por se ato zgjerohen 10-15 herė tė lartėsisė sė
tyre nėn tokė, zgjerime kėto qė quhen rrėnjė e malit. Me kėto veēori,
malet luajnė tė njėjtin rol me atė tė njė gozhde apo shtylle tė ngulur
nė tokė. Pėr shembull, njė majė mali si Mali i Everestit qė ngrihet rreth
9 km mbi sipėrfaqen e tokės, ka njė rrėnjė qė zgjerohet poshtė pėr mė
shumė se 125 km.57
Malet dalin si rezultat i lėvizjeve dhe pėrplasjeve tė pllakave masive
qė formojnė koren e Tokės. Kur dy pllaka ndeshen, mė e forta rrėshket
poshtė tjetrės dhe ajo qė ndodhet sipėr pėrkulet dhe formon malet. Shtresa
poshtė vazhdon nėn tokė dhe formon njė zgjerim tė thellė poshtė. Kjo do
tė thotė, si u sqarua dhe mė lart, se malet kanė njė pjesė qė shkon poshtė
po aq tė madhe sa pjesa e dukshme mbi Tokė.
Nė njė tekst shkencor, struktura e maleve pėrshkruhet si mė poshtė:
Aty ku kontinentet janė mė tė trasha, si edhe
nė vargmalet, korja zhytet edhe mė shumė nė mantel.58
Profesor Siaveda, njė gjeolog detar me famė botėrore, dha komentin e
mėposhtėm rreth mėnyrės se si malet ngjeshen nė tokė si rrėnjėt:
Ndryshimi kryesor mes maleve kontinentalė
dhe maleve oqeanikė vjen nga materiali i tyre... Por emėruesi i pėrbashkėt
i tė dyve ėshtė se ata kanė rrėnjė qė i mbajnė. Nė rastin e maleve kontinentalė,
ėshtė materiali me dendėsi disi tė ulėt nga mali, ai qė zgjerohet poshtė
nėn tokė si rrėnjė. Nė rastin e maleve oqeanikė, ka gjithashtu njė material
tė lehtė si rrėnjė e malit... Funksioni i rrėnjėve ėshtė tė mbajė malin
nė bazė tė ligjit tė Arkimedit.59
Pėr mė tepėr, Frenk Pres, ish-President i Akademisė
Kombėtare tė Shkencave tė Sh.B.A, thotė nė librin e tij Toka, i cili pėrdoret
ende si tekst universitar nė mbarė botėn, se malet ngjajnė me shtyllat
dhe ato ngulen nė thellėsitė e tokės.60
Nė njė varg, ky aspekt i maleve tregohet kėshtu:
A nuk e bėmė Ne tokėn tė pėrshtatshme, ndėrsa
malet shtylla tė saj? (Sure Nebč: 6-7)

Malet i kanė rrėnjėt thellė nėn sipėrfaqen e Tokės (Toka, Press and
Siever, f. 413) |

Seksion skematik. Malet, si shtyllat, kanė rrėnjė thellė tė ngulura
nė Tokė (Anatomia e Tokės, Cailleux, f. 220) |

Njė ilustrim tjetėr tregon se si malet janė nė formė shtylle, pėr
shkak tė rrėnjėve tė tyre tė thella. (Shkenca e Tokės, Tarbuck and
Lutgens, f. 158) |
Nė njė varg tjetėr Zoti ka zbuluar se Ai i ka pėrforcuar malet. (Sure
en-Naziat: 32) Fjala arabe ersaha nė kėtė varg do tė thotė "i ka rrėnjosur,
i ka fiksuar, ngulitur nė tokė". Nė sajė tė kėtyre veēorive, malet zgjerohen
mbi dhe nėn tokė nė pikat ku takohen shtresat e tokės dhe i mbėrthejnė
kėto shtresa bashkė. Kėshtu ato stabilizojnė koren e tokės dhe parandalojnė
rrėshkitjen e saj mbi shtresėn magmatike. Shkurtimisht, mund tė krahasojmė
malet me gozhdėt qė bashkojnė copat e drurit.
Sot ne dimė se shtresa e jashtme shkėmbore e tokės ėshtė e ndarė nė pllaka
qė notojnė mbi magmė. Duke ditur shpejtėsinė e lartė me tė cilėn rrotullohet
toka rreth boshtit tė saj, kėto pllaka notuese do vinin rrotull po tė
mos ishte pėr efektin fiksues tė maleve. Nė kėtė rast nuk do tė formohej
toka, nuk do tė grumbullohej ujė, nuk do tė rriteshin bimė dhe nuk do
tė ndėrtoheshin rrugė e ndėrtesa; shkurt, jeta nė Tokė do ishte e pamundur.
Sidoqoftė, me mėshirėn e Zotit, malet parandalojnė shumė lėvizjet mbi
sipėrfaqen e Tokės duke funksionuar tamam si gozhdė.
Ky rol vital i maleve, qė u zbulua nga gjeologjia moderne dhe kėrkimet
sizmike, u zbulua nė Kur'an shekuj mė parė si njė shembull i urtėsisė
gjithėpėrfshirėse nė krijimin e Zotit. Nė njė varg tjetėr thuhet pėrsėri:
Ėshtė Zoti Ai qė vendosi male tė rėnda qė tė mos
luajė vendi bashkė me ju... (Sure Lukman: 10)
Identifikimi i Shenjave tė Gishtėrinjve
Ndėrsa nė Kur'an pėrmendet se ėshtė e lehtė pėr Zotin ta risjellė njeriun
pas vdekjes, theksohen nė mėnyrė tė veēantė shenjat e gishtėrinjve:
Ne jemi tė zotėt t'ia rikrijojmė si kanė qenė edhe
majat e gishtave tė tij. (Sure El-Kijama: 3-4)
Theksimi i majave tė gishtėrinjve ka njė kuptim tė veēantė. Kjo sepse
kėto shenja janė unike pėr ēdokush. Ēdo person i gjallė apo qė ka jetuar
nė kėtė botė ka njė bashkėsi tė vetėn tė shenjave tė gishtave.
Kjo ėshtė dhe arsyeja qė ato pėrdoren si provė e fortė identifikimi dhe
pėrdoren pėr kėtė qėllim nė mbarė botėn.
 |

Siē pėrshkruhet kėtu, maja e gishtėrinjve, qė
ėshtė e ndryshme pėr ēdo njeri, rrjedh nga e njėjta strukturė tek
tė gjithė njerėzit. |
Por ajo qė ėshtė e rėndėsishme ėshtė se kjo veēori e majave tė gishtave
ėshtė zbuluar vetėm nė shekullin e 19-tė. Mė parė njerėzit i konsideronin
shenjat e gishtėrinjve si vija tė zakonshme pa ndonjė rėndėsi apo kuptim
tė veēantė. Megjithatė nė Kur'an, Zoti i pėrmend kėto shenja, tė cilat
nė atė kohė nuk tėrhoqėn vėmendjen e ndokujt, dhe na tėrheq vėmendjen
mbi rėndėsinė e tyre - njė rėndėsi qė u kuptua mė nė fund nė ditėt tona.
Lėvizja e maleve
Nė njė varg informohemi se malet nuk janė tė palėvizshėm siē duken,
por janė nė nė lėvizje tė vazhdueshme:
E i sheh malet e mendon se ato janė tė palėvizshme,
ndėrsa ato lėvizin si retė. (Sure En-Neml: 88)
Kjo lėvizje e maleve shkaktohet nga lėvizjet e kores sė Tokės mbi tė
cilėn ato qėndrojnė. Korja e Tokės 'lundron' mbi shtresėn e mantelit ,
e cila ėshtė mė e dendur. Ishte fillimi i shekullit tė 20-tė, kur pėr
herė tė parė nė histori njė shkencėtar gjerman i quajtur Alfred Vegener
propozoi qė kontinentet e Tokės kanė qenė tė bashkuar kur u krijua Toka
nė fillim, por pastaj u copėtuan dhe kėshtu u ndanė ndėrsa largoheshin
nga njėri-tjetri nė drejtime tė ndryshme.
Gjeologėt kuptuan se Vegener kishte tė drejtė vetėm nė vitin 1980, 50
vjet pas vdekjes sė tij. Siē pohonte dhe Vegener nė njė artikull tė botuar
nė 1915, masat tokėsore kanė qenė tė bashkuara rreth 500 milion vjet mė
parė dhe kjo masė e madhe e quajtur Pangea ndodhej e lokalizuar nė Polin
e Jugut. Rreth 180 milion vjet mė parė, Pangea u nda nė dy pjesė qė ecėn
nė drejtime tė ndryshme. Njė nga kėto kontinente gjigande ishte Gonduana,
i cili pėrfshinte Afrikėn, Australinė, Antarktikėn dhe Indinė. Tjetri
ishte Laurazia i cili pėrfshinte Europėn, Amerikėn e Veriut dhe Azinė
pėrveē Indisė. Nė 150 milionė vjetėt e ardhshėm Gonduana dhe Laurazia
u ndanė nė pjesė mė tė vogla.
Kėto kontinente qė u shfaqėn pas copėtimit tė Pangeas janė duke lėvizur
vazhdueshmėrisht mbi Tokė me disa centimetra nė vit, duke ndryshuar njėkohėsisht
dhe raportet tokė/det tė Tokės.
E zbuluar si rezultat i kėrkimeve gjeologjike tė kryera nė fillimet e
shekullit tė 20-tė, kjo lėvizje e kores sė Tokės shpjegohet kėshtu nga
shkencėtarėt:
Korja dhe pjesa e sipėrme tė mantelit me njė
trashėsi prej rreth 100 km, ndahen nė segmente tė quajtura pllaka. Ka
6 pllaka kryesore dhe disa tė tjera tė vogla. Sipas teorisė sė quajtur
tektonika e pllakave, kėto pllaka lėvizin nė Tokė duke mbartur me vete
kontinentet dhe fundet e oqeaneve
Lėvizja kontinentale ėshtė matur tė
jetė 1-5 cm nė vit. Kjo lėvizje e pllakave do krijojė njė ndryshim tė
ngadalshėm tė gjeografisė sė Tokės. Pėr shembull, ēdo vit Oqeani Atlantik
bėhet lehtėsisht mė i gjerė.61
Kėtu duhet tė theksohet njė pikė shumė e rėndėsishme:
Zoti pėrmend lėvizjen e maleve si njė veprim rrjedhės. Sot shkencėtarėt
e kohės tonė pėrdorin gjithashtu termin "rrjedhje kontinentale" pėr kėtė
lėvizje. 62
Continental drift is something which could not be observed at the time
of the revelation of the Qur'an, and in the words, "You will see the mountains
you reckoned to be solid" God revealed in advance the way in which people
were to approach the subject. He then revealed another truth, saying that
the mountains went past like clouds. As we have seen, attention is drawn
in the verse to the mobility of the stratum in which mountains stand.
Unquestionably, it is one of the miracles of the Qur'an that this scientific
fact, which has recently been discovered by science, was announced in
the Qur'an.

Mrekullia tek Hekuri
Hekuri ėshtė njė nga elementet e theksuar fort nė Kur'an. Nė Suren el-Hadid,
qė d.m.th. Hekur, ne informohemi:
Dhe Ne e kemi zbritur edhe hekurin nė tė cilin
ka forcė tė madhe dhe dobi pėr njerėzit
(Sure el-Hadid: 25)
Fjala
enzelna e pėrkthyer si "zbritur" dhe e pėrdorur pėr hekurin nė kėtė varg,
mund tė mendohet se ka kuptim metaforik pėr tė shpjeguar se hekuri ėshtė
sjellė pėr tė mirėn e njerėzve. Por, nėse marrim nė konsideratė kuptimin
konkret tė fjalės, qė ėshtė "i zbritur fizikisht nga qielli", si nė rastin
e shiut apo tė rrezeve tė Diellit, kuptojmė se ky varg sjell njė mrekulli
shkencore shumė tė rėndėsishme. Kjo sepse gjetjet moderne astronomike
kanė nxjerrė nė pah se hekuri i ndodhur nė botėn tonė ka ardhur nga yjet
gjigandė nga hapsira e jashtme.63
Jo vetėm hekuri nė tokė por edhe hekuri nė
tė gjithė Sistemin Diellor vjen nga hapsira e jashtme, meqėnėse temperatura
nė diell ėshtė e papėrshtatshme pėr formimin e elementit hekur. Dielli
ka nė sipėrfaqe njė temperaturė prej 6000 gradė Celsius dhe nė kore afėrsisht
20 milion gradė. Hekuri mund tė prodhohet vetėm nė yje shumė mė tė mėdhenj
se Dielli, ku temperatura arrin disa qindra milion gradė. Kur sasia e
hekurit tejkalon njė masė tė caktuar tek njė yll, ai nuk mund ta mbajė
mė dhe pėrfundimisht shpėrthen nė atė qė quhet "nova" ose "supernova".
Kėto shpėrthime bėjnė qė hekuri tė shpėrndahet nė hapsirė.64
Njė burim shkencor na jep informacionin e mėposhtėm mbi kėtė temė:
Ka gjithashtu prova pėr ngjarje mė tė vjetra
supernovash: Nivelet e pėrforcuara tė hekurit-60 nė sedimentet e thellėsive
tė detit janė interpretuar si tregues se njė shpėrthim supernova ka ndodhur
brenda 90 vite-dritė tė diellit rreth 5 milion vjet mė parė. Hekuri-60
ėshtė njė izotop radioaktiv i hekurit i formuar nė shpėrthime supernova,
i cili zbėrthehet me njė periudhė gjysėm-zbėrthimi prej 1,5 milion vjetėsh.
Njė prani e madhe e kėtij izotopi nė njė shtresė gjeologjike tregon sintezėn
e re bėrthamore tė elementėve afėr nė hapsirė dhe transportimin e tyre
nė tokė (ndoshta si pjesė e thėrrmijave tė pluhurit)65
Gjithė kjo tregon se hekuri nuk u formua nė Tokė, por u mbart nga supernovat
dhe "zbriti" nė tė njėjtėn mėnyrė siē pėrmendet nė vargun e mėparshėm
. Ėshtė e qartė se ky fakt nuk mund tė njihej shkencėrisht nė shekullin
e 7-tė, kur u shpall Kur'ani. Megjithatė ky fakt ėshtė pėrmendur nė Kur'an,
fjala e Zotit I Cili rrethon ēdogjė me dijen e Tij tė pafund.
Astronomia ka zbuluar gjithashtu se edhe elementėt e tjerė janė formuar
jashtė Tokės. Nė shprehjen "Ne dėrguam edhe hekurin", fjala "edhe" i referohet
mjaft mirė kėtij fakti. Megjithatė, fakti qė vargu pėrmend nė mėnyrė tė
veēantė hekurin ėshtė tej mase ngacmuese nė dritėn e zbulimeve tė bėra
nė fund tė shekullit tė 20-tė. Nė librin e tij Fati i Nayrės, Majkėll
Denton thekson rėndėsinė e hekurit:
Nga tė gjithė metalet askush nuk ėshtė mė i domosdoshėm pėr jetėn se
hekuri. Ėshtė grumbullimi i hekurit nė qendėr tė njė ylli qė shkakton
njė shpėrthim supernova dhe shpėrndarjen mė pas tė atomeve jetikė nėpėr
kozmos. Ishte rėnia e atomeve tė hekurit pėr shkak tė gravitetit nė qendėr
tė Tokės primitive ajo qė gjeneroi nxehtėsinė qė shkaktoi diferencimin
kimik fillestar tė tokės, ēlirimin e atmosferės sė hershme dhe sė fundmi
formimin e hidrosferės. Ėshtė hekuri i shkrirė nė qendėr tė tokės, i cili
duke vepruar si njė dinamo gjigande, gjeneron fushėn magnetike tė tokės,
e cila nga ana tjetėr krijon brezat e rrezatimit Van Alen qė mbrojėn sipėrfaqen
e tokės nga rrezatimet kozmike penetruese me energji tė lartė dhe ruajnė
shtresėn e ozonit nga shkatėrrimi i rrezeve kozmoke
Pa atomin e hekurit nuk do tė kishte jetė tė bazuar mbi karbonin nė kozmos;
as supernova, as ngrohje tė tokės primitive, as atmosferė apo hidrosferė.
Nuk do tė kishte fushė mbrojtėse magnetike, as breza rrezatimi Van Alen,
as shtresė ozoni, as metale pėr tė bėrė hemoglobinėn (nė gjakun e njeriut),
as metale pėr tė mbajtur nėn kontroll reaktivitetin e oksigjenit dhe as
metabolizėm oksidues.
Marrėdhėnia intriguese dhe e ngushtė ndėrmjet
jetės dhe hekurit, ndėrmjet ngjyrės sė kuqe tė gjakut dhe shuarjes sė
ndonjė ylli tė largėt, jo vetėm tregon pėrshtatjen e metaleve me biologjinė
por gjithashtu biocentrizmin e kozmosit
66
Rėndėsia e hekurit mund tė shihet qartė nga kėto fjalė. Fakti se i kushtohet
rėndėsi e veēantė hekurit nė Kur'an thekson rėndėsinė e kėtij elementi.
Pėrveē kėsaj ka njė sekret tjetėr nė Kur'an qė tėrheq vėmendjen pėr rėndėsinė
e hekurit: Vargu i 25-tė i Sures el-Hadid, qė i referohet hekurit, pėrfshin
dy kode matematikė interesantė:

El-Hadid ėshtė surja e 57-tė e Kur'anit. Vlera
numerike e fjalės "el-hadid" nė Arabisht ėshtė pėrsėri 57. Vlera numerike
e fjalės "hadid" vetėm ėshtė 26. Gjithashtu, siē shikohet nė tabelėn
periodike tė mėsipėrme, 26 ėshtė numri atomik i hekurit. |
El-Hadid ėshtė Surja e 57-tė nė Kur'an. Vlera numerike e fjalės "El-Hadid"
nė Arabisht kur vlerat e tij numerike mblidhen, ėshtė gjithashtu 57.
Vlera numerike e fjalės vetėm "Hadid" ėshtė 26 dhe 26 ėshtė numri atomik
i hekurit.
Erėrat Mbarėsuese
Nė njė varg tė Kur'anit ėshtė pėrmendur karakteristika "mbarėsuese"
e erėrave dhe formimi i shiut si rezultat i kėsaj:
Ne i lėshojmė erėrat mbarėsuese e nga qielli lėshojmė
shi dhe atė ju japim ta pini
(Sure El-Hixhr: 22)
Nė kėtė varg tregohet se faza e parė nė formimin e shiut ėshtė era. Deri
nė fillim tė shekullit tė 20-tė, lidhja e vetme e njohur mes erės dhe
shiut ishte se era lėvizte retė. Megjithatė, gjetjet meteorologjike tė
kohėve tė fundit kanė treguar rolin "mbarėsues" tė erės nė formimin e
shiut.
Ky funksion mbarėsues i erės shpjegohet kėshtu:
Mbi
sipėrfaqen e detėrave dhe oqeaneve, pėr shkak tė veprimit shkumėzues tė
ujit, formohen flluska tė panumėrta ajri. Nė momentin qė kėto flluska
plasin, nė ajėr shpėrndahen mijėra thėrrmija tė vogla me diametėr sa njė
tė qindtėn e milimetrit. Kėto thėrrmija tė njohura si "aerosole" pėrzihen
me pluhurin e sjellė nga toka me anė tė erės dhe ēohen nė shtresat e sipėrme
tė atmosferės. Thėrrmijat e mbartura nė lartėsitė e mėdha nga era vijnė
nė kontakt me avujt e ujit. Avulli i ujit kondenson rrotull kėtyre thėrrmijave
dhe kthehet nė pika uji. Kėto pika uji nė fillim mblidhen dhe formojnė
retė, pastaj bien nė Tokė nė formė shiu.
Siē shihet, erėrat "mbarsin" avujt e ujit tė ndodhur nė ajėr me thėrrmijat
qė ato marrin nga deti dhe ndihmojnė kėshtu nė formimin e reve tė shiut.
Nėse erėrat nuk do ta kishin kėtė veti, nuk do tė formoheshin kurrė pikat
e ujit lart nė atmosferė dhe nuk do tė ekzistonte shiu.
Pika mė e rėndėsishme kėtu ėshtė se ky rol kyē i erės nė formimin e shiut
pėrmendej shekuj mė parė nė Kur'an nė njė kohė kur njerėzit dinin shumė
pak rreth fenomeneve natyrore
Njė informacion tjetėr rreth efektit mbarėsues tė erėrave ėshtė roli
qė ato luajnė nė fertilizimin e bimėve. Shumė bimė mbi Tokė sigurojnė
mbijetesėn e tyre duke shpėrndarė polenin me anė tė erės. Era merr polenin
nga bimėt dhe ndihmon nė fertilizimin duke mbartur polenin nė bimėt e
tjera tė tė njėjtit lloj.
Ky efekt i erės tek bimėt ishte i panjohur deri para pak kohėsh. Megjithatė,
kur u kuptua se bimėt ndahen nė mashkull dhe femėr, u kuptua dhe efekti
fertilizues i erės. Kur'ani e tregon kėtė fakt nė vargun: "...Ne
kemi lėshuar shi e kemi bėrė tė mbijnė nė tė nga tė gjitha llojet mė tė
dobishme, nė ēift." (Sure Llukman: 10)
Proporcioni i shiut
Njė nga informacionet e dhėna nė Kur'an rreth shiut ėshtė se ai bie
nė Tokė nė sasinė e duhur. Kjo pėrmendet nė suren ez-Zuhruf si mė poshtė:
Dhe ėshtė Ai qė lėshon nga qielli ujė me masė.
Ne i japim me tė jetė njė toke tė vdekur. Ja, kėshtu edhe ju do tė ngriheni
(nga vdekja) (Sure Ez-Zuhruf: 11)

Nė tokė, uji qarkullon sipas njė "mase" tė caktuar.
Jeta nė Tokė varet nga ky cikėl i ujit. |
Kjo sasi e pėrcaktuar e shiut ėshtė zbuluar pėrsėri nga kėrkimet e sotme
moderne. Ėshtė vlerėsuar se nė njė sekondė avullojnė afėrsisht 16 milion
ton ujė nga Toka. Kjo sasi shkon nė 513 trilion ton nė vit. Ky numėr ėshtė
i njėjtė me sasinė e shiut qė bie nė Tokė nė njė vit. Kjo do tė thotė
se uji qarkullon vazhdimisht nė njė cikėl tė ekulibruar, nė njė "masė"
tė caktuar. Jeta nė Tokė varet nga ky cikėl i ujit. Sikur njerėzit tė
pėrdornin tė gjithė teknologjinė e mundshme, nuk do tė mundnin tė riprodhojnė
kėtė cikėl artificialisht.
Njė shmangie sado e vogėl e kėtij ekuilibri do tė sillte shumė shpejt
njė ērregullim tė madh ekologjik qė do t'i jepte fund jetės nė Tokė. Por
kjo nuk ndodh asnjėherė dhe shiu vazhdon tė bjerė ēdo vit nė tė njėjtėn
sasi ashtu siē na u zbulua dhe nga Kur'ani.
Proporcioni i rėnies sė shiut nuk ka tė bėjė thjesht me sasinė e tij,
por gjithashtu edhe me shpejtėsinė e rėnies sė pikave tė shiut. Shpejtėsia
e pikave tė shiut, pavarėsisht nga madhėsia e tyre, nuk e kalon njė limit
tė caktuar.
Filip Lenard, njė fizikant gjerman fitues
i ēmimit Nobel, pėrcaktoi se shpejtėsia me tė cilėn bien pikat e shiut
rritet sipas diametrit deri nė njė madhėsi 4,5 mm. Megjithatė, pėr pika
mė tė mėdha, shpejtėsia e rėnies nuk rritet mė shumė se 8 metėr pėr sekondė.67
Kjo pėr shkak tė formės sė pikave, e cila bėn tė rritet rezistenca e tyre
ndaj ajrit gjė qė pengon rritjen e shpejtėsisė sė tyre.
Siē mund tė shihet, nė Kur'an tėrhiqet vėmendja ndaj njė rregullimi delikat
tė shiut i cili nuk ka mundur tė dihet 1400 vjet mė parė.
Mospėrzierja e Deteve me Njėri-tjetrin
Njė nga vetitė e deteve qė ėshtė zbuluar vetėm kohėt e fundit, ėshtė
treguar nė njė varg tė Kur'anit si mė poshtė:
Ai i lejoi dy detet tė puqen. Ndėrmjet atyre tė
dyve ėshtė njė pengesė qė ata tė dy nuk e kapėrcejnė. (Sure Err-Rrahman:
19-20)
Kjo veti e deteve, qė ata takohen por nuk
pėrzihen aspak me njėri-tjetrin, ėshtė zbuluar vetėm kohėt e fundit nga
oqeanografėt. Pėr shkak tė forcės fizike tė quajtur "tension sipėrfaqėsor",
ujėrat e deteve fqinjė nuk ngatėrrohen. Si pasojė e dendėsive tė ndryshme
tė ujėrave tė tyre, tensioni sipėrfaqsor pengon pėrzierjen e tyre, njėsoj
si tė kishte njė mur tė hollė mes tyre.68
Pjesa interesante e kėsaj ėshtė se, nė njė kohė kur njerėzit nuk kishin
njohuri mbi fizikėn, tensionin sipėrfaqsor apo oqeanografinė, ky fakt
u zbulua nga Kur'ani.

Uji i Detit Mesdhe hyn nė Atlantik nėpėrmjet
Gjibraltarit. Por temperatura e tyre, kripėsia dhe dendėsitė nuk ndryshojnė,
si shkak i barrierės qė i ndan ato. |

Pavarėsisht nga fakti se ka dallgė tė mėdha,
rryma tė forta dhe batica nė kėto dete, ato nuk pėrzihen me njėri-tjetrin
dhe as nuk e kalojnė barrierėn mes tyre. I provuar shkencėrisht vetėm
kohėt e fundit, ky fakt ėshtė pėrmendur nė Suren err-Rrahman tė Kur'anit
14 shekuj mė parė. |
Gjinia e Fėmijės

Nė Kur'an thuhet se gjinia krijohet nga njė
"pikė farė qė hidhet". Megjithatė, deri para pak kohėsh, besohej se
gjinia e fėmijės pėrcaktohej nga qelizat e nėnės. Shkenca, kėtė informacion
tė dhėnė nė Kur'an, e zbuloi vetėm nė shekullin e 20-tė. |
Deri fare pak kohė mė parė, mendohej se gjinia e fėmijės pėrcaktohej nga
qelizat e nėnės. Ose tė paktėn, besohej se gjinia pėrcaktohej nga qelizat
e nėnės dhe babait bashkė. Por ne jemi informuar ndryshe nė Kur'an ku citohet
se mashkulli apo femra krijohet nga "njė pikė farė qė hidhet".
Dhe Ai ėshtė qė krijoi llojet - mashkullin dhe femrėn.
Nga pika e farės qė hidhet. (Sure En-Nexhm: 45-46)
A nuk ka qenė ai njė pikė ujė qė derdhet, e pastaj
u bė gjak i trashė qė Ai e krijoi dhe e pėrsosi duke bėrė prej tyre
dy lloje mashkullin dhe femrėn? (Sure el-Kijame: 37-39)
Disiplinat e gjenetikės dhe biologjisė molekulare kanė vlerėsuar shkencėrisht
saktėsinė e kėtij informacioni tė dhėnė nga Zoti nė Kur'an. Tani ėshtė
kuptuar se gjinia pėrcaktohet nga qelizat e mashkullit dhe se femra nuk
ka asnjė rol nė kėtė proces.
Kromozomet janė elementėt kryesorė nė pėrcaktimin e gjinisė. Dy nga 46
kromozomet, qė pėrcaktojnė strukturėn njerėzore, njihen si kromozomet
e gjinisė. Kėto dy kromozome quhen "XY" tek meshkujt dhe "XX" tek femrat
pasi format e kromozomeve i ngjajnė kėtyre shkronjave. Kromozomi "Y" mbart
gjenet qė kodojnė gjininė mashkullore, ndėrsa kromozomi "X" mbart gjenet
qė kodojnė gjininė femėrore.
 |

Janė kromozomet ato qė pėrcaktojnė gjininė.
|
Formimi
i njė qėnieje tė re njerėzore fillon me kombinimin kryq tė njė prej kėtyre
kromozomeve, tė cilat ekzistojnė nė ēifte tek femrat dhe meshkujt. Tek
femrat tė dy pėrbėrėsit e qelizės, e cila ndahet nė dy gjatė ovulimit,
mbartin kromozome X. Qeliza e mashkullit nga ana tjetėr, prodhon dy lloj
pėrbėrėsish, njė qė pėrmban kromozome X dhe tjetri kromozome Y. Nėse njė
kromozom X nga femra bashkohet me njė spermė qė pėrmban njė kromozom X
atėherė fėmija ėshtė femėr. Nėse bashkohet me njė spermė qė pėrmban njė
kromozom Y, fėmija ėshtė mashkull.
Me fjalė tė tjera, gjinia e fėmijės pėrcaktohet nga cili kromozom i mashkullit
bashkohet me ovulin e femrės.
Asgjė nga kėto njihej deri nė zbulimin e gjenetikės nė shekullin e 20-tė.
Nė tė vėrtetė, nė shumė kultura besohej se gjinia e fėmijės pėrcaktohej
nga trupi i nėnės. Ky ėshtė shkaku qė gratė fajėsoheshin kur lindnin vajza.
Katėrmbėdhjetė shekuj pėrpara se tė zbuloheshin gjenet e njeriut, Kur'ani
na dha informacione qė e hidhnin poshtė kėtė supersticion dhe na tregoi
se origjina e gjinisė nuk gjendej tek gratė por tek burrat.
Embrioni i Ngjitur pas Uterusit
Nėse
vazhdojmė tė shqyrtojmė faktet e pėrmendura nė Kur'an rreth formimit tė
njeriut, ndeshemi pėrsėri me disa mrekulli shkencore mjaft tė rėndėsishme.
Kur qeliza mashkullore bashkohet me vezėn e femrės, formohet esenca e
fėmijės qė pritet tė lindė. Kjo qelizė e vetme, e njohur si "zigotė" nė
biologji, do fillojė menjėherė tė riprodhohet duke u ndarė dhe do shndėrrohet
kėshtu nė "mish" tė quajtur embrion. Kjo sigurisht qė mund tė shikohet
nga njerėzit vetėm me ndihmėn e mikroskopit.
Megjithatė, embrioni nuk i kalon fazat e tij
zhvilluese dukė qėndruar nė boshllėk. Ai ngjitet pas uterusit njėsoj si
rrėnjėt qė futen nė tokė. Nėpėrmjet kėsaj lidhjeje embrioni pėrfton nga
trupi i nėnės substancat esenciale pėr zhvillimin e tij.69
Nė kėtė pikė zbulohet njė mrekulli e rėndėsishme e Kur'anit. Kur i referohet
embrionit qė zhvillohet nė barkun e nėnės, Zoti pėrdor fjalėn "alak" nė
Kur'an:
Lexo: Nė emėr tė Zotit tėnd i cili krijoi njeriun
prej njė gjaku tė mpiksur (alak). Lexo: Se Zoti yt ėshtė mė Bujari. (Sure
El-Alak: 2-3)
Kupimi i fjalės alak nė Arabisht ėshtė "diēka qė ngjitet nė njė vend".
Fjala pėrdoret tamam pėr tė pėrshkruar shushunjat qė ngjiten pas njė trupi
pėr tė thithur gjak.
Sigurisht, pėrdorimi i njė fjale kaq tė goditur pėr embrionin qė zhvillohet
nė barkun e nėnės, provon pėrsėri qė Kur'ani ėshtė njė zbulesė nga Zoti,
Sunduesi i gjithė Botėrave.
Mbėshtjellja e Kockave me Muskuj
Njė aspekt tjetėr i rėndėsishėm i informacionit tė dhėnė nė vargjet
e Kur'anit janė fazat e zhvillimit tė qėnies njerėzore nė barkun e nėnės.
Nė ato vargje thuhet se kockat zhvillohen tė parat dhe pastaj muskujt
tė cilėt mbėshtillen rreth tyre:
Mė pas atė pikė ujė e bėmė copė gjaku, e atė gjak
tė mpiksur e bėmė copė mishi, e atė copė mishi e shndėrruam nė eshtra,
dhe eshtrave ua veshėm mishin, pastaj atė e bėmė krijesė tjetėr. I Lartė
ėshtė Allahu, mė i Miri Krijues. (Sure El-Mu'minun: 14)

(Pastaj Ne) i veshėm kockat me mish... (Sure
el-Muminun: 14) |
Embriologjia ėshtė ajo degė e shkencės qė studion zhvillimin e embrionit.
Deri pak kohė mė parė embriologėt supozonin se kockat dhe muskujt tek
embrioni zhvilloheshin njėkohėsisht. Por, kėrkimet e avancuara mikroskopike
tė kryera nė sajė tė zhvillimeve tė reja teknologjike, kanė treguar se
Kur'ani ėshtė fjalė pėr fjalė i saktė.
Kėto vėzhgime nė nivel mikroskopik treguan se zhvillimi brenda barkut
tė nėnės ndodh nė tė njėjtėn mėnyrė tė pėrshkruar nga vargjet e Kur'anit
. Sė pari, kockėzohet indi kėrcor. Pastaj qelizat muskulare qė seleksionohen
nga indi rreth kockave bashkohen dhe mbėshtjellin kockat.
Kjo ngjarje ėshtė shpjeguar nė njė botim shkencor tė titulluar Njeriu
nė Zhvillim me kėto fjalė:
Forma e skeletit pėrcakton pamjen e pėrgjithshme
tė embrionit gjatė javės sė 7-tė; muskujt nuk zhvillohen nė tė njėjtėn
kohė por zhvillimi i tyre ndodh menjėherė pas kėsaj. Muskujt zėnė pozicion
rreth kockave nė tė gjithė trupin dhe veshin kėshtu kockat. Kėshtu, muskujt
marrin format dhe strukturat e tyre tė njohura... Faza e veshjes sė muskujve
ndodh gjatė javės sė 8-tė...70
Shkurtimisht, fazat e zhvillimit tė njeriut tė shpjeguara nė Kur'an janė
nė harmoni tė plotė me zbulimet e embriologjisė moderne.
Tre Zonat e Errėta tė Fėmijės nė Bark
Nė Kur'an thuhet se njeriu krijohet nga njė proces tre-fazor nė barkun
e nėnės:
...Ai ju krijon juve nė barqet e nėnave tuaja krijim
pas krijimi nė tre errėsira. Ky ėshtė Allahu, Zoti juaj, vetėm i Atij
ėshtė pushteti. Nuk ka Zot tjetėr pėrveē Tij. E si pra, i shmangeni? (Sure
Ez-Zumer: 6)
Shprehja fi thulumetin thelethin, e pėrkthyer si "tre errėsira", tregon
tre zona tė errėta tė pėrfshira nė zhvillimin e embrionit. Kėto janė:
a) Errėsira e abdomenit
b) Errėsira e mitrės
c) Errėsira e placentės

Nė Suren ez-Sumer, vargu 6, tregohet se njė
qenie njerėzore krijohet nė barkun e nėnės nė tre faza tė ndryshme.
Me tė vėrtetė, biologjia moderne ka zbuluar se zhvillimi embriologjik
i fėmijės ndodh nė tre pjesė tė ndryshme nė barkun e nėnės. |
Siē e kemi parė, biologjia moderne ka zbuluar se zhvillimi embriologjik
i fėmijės ndodh nė mėnyrės e pėrshkruar nė varg, nė tre zona errėsirash.
Pėr mė tepėr, pėrparimet nė shkencėn e embriologjisė tregojnė se kėto zona
pėrbėhen nga 3 shtresa secila. Muri i
jashtėm abdominal pėrbėhet gjithashtu prej tre shtresash: muskujt e brendshėm
oblikė, tė jashtėm oblikė dhe transversė abdominalė.71
Njėsoj, muri i mitrės pėrbėhet gjithashtu
prej tre shtresash: epimetri, miometri dhe endometri.72
Pėrsėri, placenta qė rrethon embrionin pėrbėhet
prej tre shtresash: amnioni (membrana e brendshme rreth fetusit), korioni
(shtresa e mesme e amnionit) dhe decidua (shtresa e jashtme e amnionit)
73
Gjithashtu nė kėtė varg tregohet se njė qėnie
njerėzore krijohet duke kaluar nė tre faza tė ndryshme. Nė tė vėrtetė,
biologjia moderne ka zbuluar se zhvillimi embriologjik i fėmijės ndodh
nė tre hapa. Nė tė gjithė tekstet e embriologjisė e studiuara nė fakultetet
e mjekėsisė, sot kjo temė konsiderohet si njė element njohurie bazė. Pėr
shembull, nė librin Embriologjia Njerėzore Themelore, tekst referimi bazė
nė fushėn e embiologjisė, ky fakt citohet si nė vijim: "Jeta nė uterus
ka tre faza: para-embrionike; dy javė e gjysma e parė, embrionike; deri
nė fund tė javės sė tetė, dhe faza e fetusit; nga java e tetė nė lindje."
74
Kėto hapa i referohen fazave tė ndryshme tė zhvillimit tė fėmijės; Shkurtimisht,
karakteristikat kryesore tė kėtyre fazave janė si mė poshtė:
- Faza Para-embrionike
Nė kėtė fazė tė parė, zigota ndahet dhe kur ajo bėhet njė grup qelizash,
ajo ngjitet nė muret e uterusit. Ndėrsa numri i qelizave vazhdon tė rritet,
ato vetėorganizohen nė tre shtresa.
- Faza Embrionike
Faza e dytė zgjat pėr pesė javė e gjysėm gjatė sė cilės fėmija quhet
"embrion". Nė kėtė fazė fillojnė tė shfaqen organet dhe sistemet kryesore
tė trupit nga shtresat qelizore.
- Faza e Fetusit
Ng kjo fazė e tutje embrioni quhet "fetus". Kjo fazė fillon nė javėn
e tetė tė shtatzėnisė dhe zgjat deri nė momentin e lindjes. Karakteristika
dalluese e kėsaj faze ėshtė se fetusi ka pamjen e njė qėnieje njerėzore,
me fytyrėn, duart dhe kėmbėt e tij. Edhe pse ėshtė vetėm 3 cm i gjatė
nė fillim, janė bėrė tė dukshme tė gjitha organet e tij. Kjo fazė zgjat
pėr rreth 30 javė dhe zhvillimi vazhdon deri nė javėn e lindjes.
Tė dhėnat mbi zhvillimin nė barkun e nėnės u bėnė tė ditura vetėm pas
vėzhgimeve me mjete moderne. Pėrsėri, si shumė fakte tė tjera shkencore,
kėto tė pjesė tė dhėnash gjenden nė ajetet e Kur'ani nė njė mėnyrė mrekulluese.
Fakti, qė njė informacion kaq i detajuar dhe i saktė ndodhej nė Kur'an
nė njė kohė kur njerėzit kishin tė dhėna tė pakta mbi ēėshtjet mjekėsore,
ėshtė provė e qartė se Kur'ani ėshtė fjalė e Zotit.
Qumėshti i Nėnės
Ne njeriun e kemi mėsuar pėr prindėrit e vet, sepse
nėna e vet e barti me mund pas mundi dhe pas dy viteve ia ndau gjirin.
Tė jesh mirėnjohės ndaj Meje dhe ndaj dy prindėrve tė tu pse vetėm tek
Unė ėshtė kthimi juaj. (Sure Llukman: 14)
Qumėshti i nėnės ėshtė njė pėrzierje e pakrahasueshme
qė u krijua nga Zoti si njė burim i shkėlqyer ushqimi pėr fėmijėn e porsalindur
por edhe si njė substancė qė rrit rezistencėn e tij ndaj sėmundjeve. Ekuilibri
i vlerave ushqimore tek qumėshti i nėnės ėshtė nė nivele ideale dhe gjithashtu
ai ėshtė nė formėn ideale pėr trupin ende tė parritur tė fėmijės. Njėkohėsisht,
qumėshti i nėnės ėshtė shumė i pasur me vlera ushqimore qė ndihmojnė nė
pėrshpejtimin e rritjes sė qelizave tė trurit dhe tė zhvillimit tė sistemit
nervor.75 As ushqimi artificial i prodhuar nga teknologjia
e sotme nuk mund ta zėvendėsojė kėtė burim tė mrekullueshėm ushqimi.
Lista e avantazheve tė fėmijės nga qumėshti
i nėnės rritet nga dita nė ditė. Kėrkimet kanė treguar se fėmijėt e ushqyer
nga qumėshti i nėnės janė veēanėrisht tė mbrojtur nga infeksionet e sistemit
tė frymėmarrjes dhe atij tretės. Kjo sepse antitrupat nė qumėshtin e nėnės
sigurojnė njė mbrojtje direkte ndaj infeksioneve. Veti tjetėr anti-infeksionale
tė tij ėshtė se ky ushqim krijon njė ambjent tė pėrshtatshėm pėr bakteret
"e mira" tė quajtura "florė normale" dhe pėrbėn njė barrierė ndaj baktereve,
viruseve dhe parazitėve. Pėr mė tepėr, ėshtė zbuluar se nė qumėshtin e
nėnės ka faktorė qė rregullojnė sistemin imunitar ndaj sėmundjeve infektive
dhe e lejojnė atė tė funksionojė normalisht.76
Meqė qumėshti i nėnės ėshtė modeluar nė mėnyrė tė veēantė, ai ėshtė ushqimi
mė i tretshėm pėr fėmijėt. Duke qenė se ėshtė shumė i pasur me vlera ushqimore,
ai tretet shumė lehtė nga sistemi i ndjeshėm tretės i fėmijės. Kėshtu,
meqėnėse fėmija harxhon mė pak energji pėr tretjen, ai mund ta pėrdorė
atė energji pėr funksione tė tjera trupore si rritja apo zhvillimi i organeve.
Qumėshti i nėnave qė kanė pasur fėmijė tė parakohshėm (prematurė) pėrmban
nivele mė tė larta yndyrnash, proteinash, natriumi, klori dhe hekuri me
qėllim qė tė pėrmbushė nevojat e fėmijės. Nė tė vėrtetė ėshtė parė se
nga qumėshti i nėnės, funksionet e syrit zhvillohen mė mirė nė fėmijėt
prematurė dhe gjithashtu ata dalin mė mirė nė testet e inteligjencės,
si edhe kanė avantazhe tė tjera.
Njė zbulim tjetėr i ri shkencor qė i pėrket
qumėshtit tė nėnės ėshtė se ai ėshtė shumė i dobishėm pėr fėmijėn, pėr
dy vjet.77 Ky informacion i rėndėsishėm i zbuluar nga
shkenca vetėm kohėt e fundit u zbulua nga Zoti nė vargun "...pas dy viteve
ia ndau gjirin..." 1400 vjet mė parė.
Pėrfundime
Tė gjitha kėto qė pamė deri tani na tregojnė njė fakt tė qartė: Kur'ani
ėshtė njė libėr i tillė qė tė gjitha tė dhėnat e pėrmendura aty kanė dalė
tė vėrteta. Nė vargjet e tij tregohen fakte rreth temave shkencore dhe
tė dhėna pėr tė ardhmen, fakte kėto qė askush i dinte nė atė kohė. Ėshtė
e pamundur qė ky informacion tė njihej me nivelin e njohurisė dhe teknologijsė
sė atėhershme. Ėshtė e qartė se kjo ėshtė provė e pastėr se Kur'ani nuk
ėshtė fjalė e njeriut. Kur'ani ėshtė fjala e Zotit tė Gjithėfuqishėm,
Filluesi i ēdogjėje dhe i tė Vetmit qė pėrfshin ēdogjė me dijen e Tij.
Nė njė varg Zoti thotė pėr Kur'anin: "Sikur tė ishte prej dikujt tjetėr
pėrveē Zotit, do tė gjenin nė tė shumė kundėrthėnie". (Sure En-Nisa':
82) Jo vetėm qė nuk ka kundėrthėnie nė Kur'an, por ēdo pjesė e informcionit
qė ai pėrmban zbulon mrekullinė e kėtij Libri Hyjnor pėrditė e mė shumė.
Ajo qė i mbetet njeriut ėshtė tė kapet fort pas kėtij Libri Hyjnor tė
zbritur nga Zoti dhe ta pranojė si udhėrrėfyesin e tij tė vetėm. Nė njė
nga vargjet e Tij, Zoti na urdhėron:
Dhe ky ėshtė libėr, dobiprurės, Ne e zbritėm, kėshtu
qė pėrmbanju atij qė tė mėshiroheni. (Sure En'am: 155)
|