Nė formėn e saj standarte, teoria
e Big Bengut
pohon se universi ka filluar me zgjerimin e
menjėhershėm tė tė gjitha pjesėve. Po si arritėn
tė zgjeroheshin nė tė njėjtin ēast, tė sinkronizuar
tė gjitha pjesėt e universit? Kush ua dha
komandėn atyre?
Njė
shekull mė parė, krijimi i universit ishte njė koncept qė injorohej nga
njė pjesė e mirė e astronomėve. Shkak pėr kėtė ishte koncepti i gabuar i
shkencės sė shekullit tė 19-tė ku pranohej gjerėsisht ekzistenca e gjithėsisė
qė nga pafundėsia. Shumica e shkencėtarėve qė studionin mbi universin duke
supozuar se ndodheshin pėrballė me njė masė lėndėsh, e cila meqė ekzistonte
qė nė infinit as nuk e merrnin mundimin ta kalonin ndėrmendje pėr njė "krijim"
tė universit, pra, pėr ekzistencėn e njė fillimi (tė tij).
Filozofi gjerman Imanuel Kant ishte i pari person
qė pohoi "universin e pafundėm" nė Kohėt e Reja. Megjithatė zbulimet
shkencore vleftėsuan pohimin e Kantit.
Idea mbi "ekzistencėn nė pafundėsi" (vazhdueshmėri) ka hyrė nė Perėndim
sė bashku me filozofinė materialiste. Kjo filozofi, e cila i ka rrėnjėt
te Grekėt e lashtė, mbron idenė se nuk ka ekzistencė tjetėr veē materies
dhe se universi ekziston qė nga pafundėsia dhe do tė vazhdojė deri nė pafundėsi.
Kjo filozofi mbijetoi nė forma tė ndryshme gjatė sundimit roman dhe nė Perandorinė
e Vonė Romane dhe nė Mesjetė, materializmi pėsoi njė rėnie si rezultat i
influencės sė Kishės Katolike dhe filozofėve tė krishterė. Por pas Rilindjes
mes shkencėtarėve dhe filozofėve perėndimorė filloi tė lindte njė kuriozitet
pėr burimet filozofike tė Greqisė sė lashtė. Kėshtu pra, filloi pėrqafimi
i materializmit nė kėtė periudhė.
Ishte filozofi i shquar gjerman Imanuel Kant ai qė gjatė Iluminizmit Evropian
ka pranuar dhe mbrojtur materializmin. Kanti deklaronte se universi ka ekzistuar
vazhdimisht dhe brenda kėsaj pafundėsie ēdo probabilitet duhet tė shihet
si i mundshėm. Ndjekėsit e Kantit idenė mbi njė univers tė pafund vazhduan
ta mbronin sė bashku (bashkangjitur) me materializmin. Qysh nga fillimi
i sheku-llit tė 19-tė edhe teza se nuk ekziston njė zanafillė e universit,
pra, e krijimit nė njė ēast filloi tė pėrqafohej gjerėsisht. Kjo ideologji,
e cila u pėrvetėsua me kėmbė-ngulje tė madhe edhe nga materialistė dialektikė
si Karl Marksi dhe Frederik Engels, arriti tė avancojė deri nė shekullin
e 20-tė.
Ideja nė fjalė pėr njė univers tė pafund nė ēdo periudhė ka qenė e lidhur
fort me ateizmin. Nuk ėshtė e vėshtirė pėr ta kuptuar pse? Sepse ekzistenca
e njė zanafille pėr universin flet pėr krijimin e tij nga Zoti dhe e vetmja
rrugė pėr t'iu kundėrvėnė kėsaj ishte dalja nė skenė me pretendimin se universi
ka ekzistuar gjithmonė. Njė nga ata, tė cilėt e pėrvetėsuan me kėmbėngulje
kėtė ideologji ishte Xhorxh Policer, i cili me librat qė shkroi nė shekullin
e 20-tė u bė njė mbrojtės i njohur i materializmit dhe marksizmit. Nė librin
e tij me titull: "Parimet themelore tė filozofisė", Policer duke u bazuar
nė modelin e "universit tė pėrhershėm" i del kundra (krijimit) nė kėtė mėnyrė:
"Universi ėshtė diēka e pakrijuar. Nė qoftė se do tė
ishte e kundėrta, atėherė duhet tė jetė i krijuar nga Zoti nė njė ēast tė
vetėm dhe duhet tė jetė krijuar nga asgjėja, pra, mosekzistenca. Pėr tė
pranuar krijimin, para sė gjithash duhet tė pranojmė, idenė e njė ēasti
kur universi akoma nuk ekzistonte, dhe mė pas ēdo gjė u krijua nga hiēi.
Kjo ėshtė diēka qė shkenca nuk mund ta pranojė".3
Policer ishte kundra krijimit, duke mbrojtur idenė e pafundėsisė sė universit,
mendonte se shkenca pėrparonte nė anėn e tij. Nė fakt shkenca pa kaluar
shumė kohė demostroi me tė vėrtetė se universi ka njė fillim. Dhe ashtu
siē e kishte deklaruar Policeri vetė, nėse ka njė krijim atėherė duhet
tė ketė gjithashtu njė Krijues.
Zgjerimi i Universit dhe Zbulimi i Big Bengut
Vitet 1920 do tė ishin shumė tė rėndėsishme pėr zhvillimin e astronomisė
moderne. Nė vitin 1922 fizikanti rus Aleksandėr Fridman arriti tė pėrllogarisė
se sipas Teorisė sė Relativitetit tė Ajnshtajnit, struktura e universit
nuk ishte statike (e palėvizshme) dhe do tė ishte e mjaftueshme edhe njė
impuls i vogėl tė shkaktonte zgjerim apo tkurrje (tė saj). I pari person
qė arriti tė tregojė rėndėsinė e zgjidhjes sė Fridmanit, ishte astronomi
belg Xhorxh Lėmetrė. I bazuar nė kėto kalkulime, Lėmetrė deklaroi se universi
kishte njė fillim dhe qė prej asaj zanafille vazhdon nė mėnyrė konseguente
tė zgjerohet. Pėrveē kėsaj bėri tė ditur se do tė arrihej tė llo-garitej
edhe masa e mbetur e rrezatimit qė prej kėsaj pikėnisjeje.
Edvin Habėll zbuloi se universi po zgjerohej.
Me kėtė rast ai gjeti fakte pėr "Big Bengun", njė ngjarje kataklizmike,
zbulimi i sė cilės i detyroi shkencėtarėt tė braktisin idenė e njė
universi tė pafundėm dhe tė pėrjetshėm.
Llogaritjet teorike tė kėtyre shkencėtarėve nuk tėrhoqėn vėmendje
nė atė kohė por me shfaqjen e njė argumenti bindės gjatė viteve 1929, si
rezultat i vėzhgimeve tė shumta, ranė si njė bombė nė botėn e shkencės.
Po atė vit nė qendrėn vėzhguese "Kalifornia Maunt Uillson", astronomi amerikan
Edvin Habėll bėri njė nga zbulimet mė tė mėdha nė historinė e astronomisė.
Habėll duke studiuar qiellin me anėn e njė teleskopi gjigand, zbuloi se
drita e yjeve ēdo ditė e mė tepėr pėrthyhej drejt ngjyrės sė kuqe, fundit
tė spektrit dhe kjo ka lidhje tė drejtėpėrdrejtė me distancėn e yjeve nga
toka. Ky zbulim tronditi tė gjitha bazat e modeleve tė njė universi tė qėndrueshėm
tė supozuara deri nė atė kohė.
Sipas ligjeve tė njohura tė fizikės, spektri i rrezeve tė dritės, tė cilat
lėvizin drejt pikės sė vėzhgimit kthehen nė vjollcė, ndėrsa spektri i atyre
rrezeve tė dritės, tė cilat largohen prej pikės sė vėzhgimit anojnė drejt
sė kuqes. (E njėjtė kjo me ho-llimin e zėrit tė sirenės sė trenit, i cili
i largohet vėzhguesit.) Vėzhgimi i Habllit tregon se sipas kėtij ligji,
trupat qiellorė nė mėnyrė tė vazhdueshme largohen prej nesh.
Pa kaluar shumė kohė Habėll, zbuloi diēka tjetėr shumė tė rėndėsishme: galaktikat
dhe yjet nuk largoheshin vetėm prej nesh por edhe nga njėri-tjetri. Pėrballė
njė universi ku ēdo trup qiellor, nė tė cilin distancohen nga njėri-tjetri,
i vetmi pėrfundim qė mund tė arrihet ėshtė se universi ėshtė nė "zgjerim"
tė pėrhershėm.
Ky ishte njė zbulim pėr tė cilin Xhorxh Lėmetrė pati "profetizuar" pak kohė
mė parė, dhe njė nga mendjet mė tė shquara tė shekullit, pati shprehur diēka
nė lidhje me kėtė 15 vjet mė parė se ai. Nė vitin 1915 Albert
Ajnshtajn me anė tė pėrllogaritjeve tė pėrfituara nga Teoria e pėrgjithshme
e Relativitetit arriti nė pėrfundimin se universi ėshtė njė strukturė jo-statike
(kėshtu duke i paraprirė pėrfundimeve tė Fridmanit dhe Lėmetrit). Por i
habitur pėrballė kėtij zbulimi Ajnshtajni, ekuacioneve tė tij i shtoi edhe
njė faktor tė ri, tė cilin e emėrtoi "konstante kozmologjike" qė "tė dilte
njė pėrgjigje e drejtė" sepse nė atė kohė astronomėt thonin se universi
ėshtė statik dhe ai kėrkoi qė teoria t'i pėrshtatej kėtij modeli. Vite mė
vonė konstanten kozmologjike do ta pėrkufizonte si, gabimi mė i madh i karrierės
sė tij.
E vėrteta mbi zgjerimin e universit, tė cilėn na e parashtroi Habėll, mė
pas do tė lindte njė model tė ri pėr universin. Nėse universi ėshtė nė zmadhim
nėse do tė kthehemi pak nė kohė (nė tė shkuarėn) do tė konstatojmė njė univers
mė tė vogėl, e nėse shkojmė mė tej do tė vėrejmė "vetėm njė pikė".
Duke iu mbėshtetur matjeve tė bėra, kjo pikė, e cila pėrfshinte tė gjithė
materien e universit, do tė kishte njė vėllim zero pėr shkak tė forcės tė
madhe tėrheqėse (gravitetit). Kėshtu qė universi duhet tė jetė shfaqur me
shpėrthimin e kėsaj pike me vėllim zero. Ky shpėrthim u quajt "Big
Beng" (Shpėrthimi i Madh) dhe ekzistenca e tij nė mėnyrė tė pėrsėritur
pohohet nga faktet e vėrejtura.
Big Beng tregoi njė tė vėrtetė shumė tė madhe: Tė thuash qė diēka ka
zero volum ėshtė njėsoj sikur tė thuash ėshtė "Hiē". I gjithė universi
ėshtė krijuar nga ky "hiē". Dhe pėr mė tepėr ky univers ka njė fillim
nė tė kundėrt me pikėpamjen e materialistėve qė mbėshtesin se "universi
ka ekzistuar nga pafundėsia".
Hipoteza e "gjendjes sė qėndrueshme" (palėvizshme)
Teoria e Big Bengut pėr shkak tė argumentave tė forta qė
sillte, filloi tė pranohej gjerėsisht nga bota e shkencės. Por astronomėt,
tė cilėt ishin tė vendosur nė mbėshtetje tė filozofisė materialiste dhe
mbi idenė e kėsaj filozofie mbi njė "univers tė pafund", vazhdonin t'i rezistonin
Big Bengut dhe tė mbanin nė kėmbė ideologjinė e tyre. Shkakun e kėsaj pėrēapjeje
kuptohet fare qartė nė fjalėt e fizikantit tė shquar Artur Edington, i cili
thotė: "Nė mėnyrė filozofike idea pėr fi-llimin e menjėhershėm tė kėtij
rregulli tė tanishėm natyror mė duket shumė e neveritshme".4
Njė tjetėr astronom qė kundėrshtoi teorinė e Big Bengut, ishte Fredi
Hoil. Ky i fundit aty nga mesi i shekullit tė 20-tė nxorri njė model tė
ri, pasues i filozofisė sė universit tė pafund tė shekullit tė 19-tė,
me emrin gjendje e palėvizshme "Steady-state". Hoil e pranoi faktin e
pakundėrshtueshėm tė zgjerimit tė universit dhe propozoi diēka tė re se
universi ėshtė i pafundėm nė tė dyja, dimensionin dhe kohėn e tij. Sipas
kėtij modeli me zgjerimin e universit materia nė sasi tė duhura, nė mėnyrė
spontane filloi tė ekzistonte vetvetiu pėr ta mbajtur universin nė gjendje
tė palėvizshme. Qėllimi i vetėm i dukshėm i kėsaj teorie ėshtė mbėshtetja
e dogmės sė "materies qė ekziston qė nė pafundėsinė e kohės", e cila ėshtė
baza e filozofisė materialiste, kjo teori e Big Bengut ėshtė plotėsisht
e kundėrta sepse mbron qė universi ka njė fillim. Pėrkrahėsit e teorisė
sė gjendjes sė palėvizshme i rezistuan pėr njė kohė tė gjatė Big Bengut.
Por megjithatė shkenca pėrparonte kundra tyre.
Triumfi i Big Bengut
Gjendja e sėr Artur Edingtonit qė "idea pėr
fillimin e menjėhershėm tė kėtij rregulli tė tanishėm natyror mė duket
shumė e neveritshme" ėshtė njė pranim i shqetėsimit qė solli Big Bengu
pėr materialistėt.
Nė vitin 1948 Xhorxh Gamov duke i avancuar mė tej llogaritjet e Xhorxh Lėmetrit,
hodhi njė tezė tė re mbi Big Bengun. Nėse universi ėshtė formuar me njė
shpėrthim kataklizmik, padyshim qė duhet tė ketė lėnė pas njė pėrqindje
tė caktuar tė rrezatimit. Dhe mbi tė gjitha ky rrezatim duhet tė jetė pėrhapur
nė raport tė njėjtė nė tė gjithė universin.
Ky argument qė duhej tė vėrtetohej, pa kaluar shumė kohė u gjend. Nė vitin
1965, dy kėrkues Arno Penzias dhe Robert Uillson si pėrfundim i njė rastėsie,
zbuluan kėto rrezatime (valė) tė panjohura. Ky rrezatim, tė cilin e quajtėn
"Sfondi Kozmik i Rrezatimit" ishte i ndryshėm
nga rrezatimet qė reflektoheshin nga ēdo vend i hapėsirės pėr uniformitetin
e jashtėzakonshėm. E shprehur ndryshe ky nuk ishte njė rrezatim me origjinė
tė lokalizuar, pra, nuk kishte njė burim tė pėrcaktuar dhe ishte i pėrhapur
gjithandej. Kėshtu qė shumė shpejt u zbulua se kėto rrezatime i takonin
mbetjeve tė periudhės sė Big Bengut qė vazhdojnė qė nga ēasti i parė i shpėrthimit
tė madh. Gjithashtu Gamovi nxorri se frekuenca e rrezatimeve ishte shumė
e afėrt me vlerėn e parashikuar nga shkencėtarėt mė parė. Penzia dhe Uillson
fituan edhe ēmimin Nobel pėr zbulimin e tyre.
Nė 1989, Xhorxh Smut me ekipin e tij tė NASA's hodhėn nė hapėsirė "Satelitin
e Zbulimit tė Rrezatimit tė Sfondit Kozmik" (COBE). Me aparatet e ndjeshme
tė vendosura nė kėtė anije kozmike u deshėn vetėm 8 minuta pėr tė detektuar
dhe pohuar matjet e Penzias dhe Uillsonit. Konkluzionet vėrtetuan rezultatet
e mbetjeve tė trysnisė dhe nxehtėsisė prej shpėrthimit tė madh nė fillim
tė universit. Shumica e shkencėtarėve pohuan se COBE nė mėnyrė tė sukseshme
kishte kapur mbetjet e Big Bengut.
Rrezatimi kozmik i zbuluar nga Penzia dhe Uillson
shikohet si njė fakt i pakundėrshtueshėm pėr Big Bengun nga bota shkencore.
Shumė fakte tė reja pėr Big Bengun po dilnin. Njė argument tjetėr i rėndėsishėm
i Big Bengut ishte sasia e gazeve tė hidrogjenit dhe heliumit nė hapėsirė.
Me matjet e bėra nė ditėt tona kuptohet se raporti hidrogjen-helium nė univers
pėrputhet plotėsisht me raportin teorik tė llogaritjeve tė mbetjes sė hidrogjen-helium
nga Big Bengu. Kjo na drejton nė atė se nė teorinė e gjendjes sė palėvizshme
nėse universi pa njė fillim vjen nga infiniti dhe nuk ka fillim, hidrogjeni
nė univers do tė digjej plotėsisht dhe do tė kthehej nė helium. I mbėshtetur
nga fakte tė mjaftueshme Big Bengu u pranua nė mėnyrė tė prerė nga shkenca.
Sipas njė shkrimi nė numrin e Tetorit 1994 tė revistės "Scientific
American" shėnon se modeli i Big Bengut ėshtė i vetmi qė merr parasysh
zgjerimin e vazhdueshėm dhe siste-matik tė universit dhe pėrfundime tė tjera
observuese.
Denis Shama, i cili pėr njė kohė tė gjatė sė bashku me Fred Hoil, pėrkrahu
teorinė e gjendjes sė palėvizshme, u shpreh nė kėtė mėnyrė mbi argumentat
e njėpasnjėshme tė Big Bengut:
"Edhe unė si gjithė ato qė pėrkrahnin teorinė e gjendjes
sė palėvizshme u fėrkuan pėr njė kohė tė gjatė me argumentat bindėse...
Njė rol tė rėndėsishėm luaja dhe unė por jo se i besoja vėrtetėsisė por
vetėm se do tė doja qė "gjėndja e palėvizshme" tė ishte e vėrtetė. Kundra
argumenteve mora pjesė pėrkrah Fredit pėr tė gjetur pėrgji-gje pėr kėto
zbulime armike. Por me grumbullimin e mė tepėr tė argumenteve, e kuptova
qė nuk kishte mė kuptim tė vazhdoja tė luaja rolin dhe mendova se tashmė
duhet lėnė mėnjanė "gjėndja e palėvizshme".5
Kush e krijoi universin nga mosekzistenca?
Me triumfin e Big Bengut, edhe dogma themelore e materialistėve, nocioni
mbi "universin e pafund" u varros nė faqet e historisė. Atėherė ēfarė ishte
ajo forcė qė krijoi universin me njė shpėrthim tė madh nė mosekzistencė?
Pa dyshim qė kjo pyetje tregon (shfaq) atė tė vėrtetė, tė cilėn nuk e pėlqen
Artur Edington dhe materialistė tė tjerė, pra, ekzistencėn e njė Krijuesi.
Filozofi i shquar ateist Antoni Flu pėr kėtė ka thėnė:
"Thonė se shpifjet i bėjnė mirė gjendjes shpirtėrore
tė njeriut. Unė do tė rrėfehem: Modeli i Big Bengut ėshtė shumė shqetėsues
pėr sa i pėrket njė ateisti. Sepse shkenca ka vėrtetuar njė pretendim tė
pėrkrahur nga burime fetare: Tezėn mbi ekzistencėn e njė zanafille tė universit.
Unė i besoj akoma ateizmit por duhet tė theksoj se nuk ėshtė fare e lehtė
dhe e qetė tė mbrohet pėrballė Big Bengut".6
Shumė shkencėtarė tė tjerė qė nuk e kishin detyruar veten nė besimin e verbėr
nė ateizėm, sot nė krijimin e universit e pranojnė ekzistencėn e njė Krijuesi,
zotėrues tė njė force tė pafund, pra, Allahun. Psh, astrofizikanti i njohur
amerikan Hjuxh Ros shpjegon ekzistencėn e Krijuesit pėrtej dimensioneve
tė universit nė kėtė mėnyrė:
"Koha ėshtė dimensioni ku shfaqen ngjarjet. Nė qoftė
se materia ėshtė e shfaqur sė bashku me shpėrthimin, atėherė shkaku i
ekzistencės sė universit duhet tė jetė njė fenomen plotėsisht i pavarur
nga dimensioni kohor dhe ai i vendit. Kjo na tregon se krijuesi ėshtė
mbi tė gjitha dimensionet e universit. Nė tė njėjtėn kohė tregon se Zoti
nuk ėshtė universi nė vetvete dhe nuk pėrmbledh atė apo tė jetė njė forcė
e tij (universit).7
Ankesat dhe pavleftėsitė (mangėsitė) ndaj krijimit
Siē e studiuam deri nė kėtė pikė, Big Beng do tė thotė krijimi i universit
nga mosekzistenca, pra, pohim i hapur i krijimit tė qėllimshėm. Pėr kėtė
shkak fizikantėt dhe astronomėt, tė cilėt e kishin pėrvetėsuar ideologjinė
materialiste, u mun-duan tė sillnin disa shpjegime alternative pėr t'i dalė
kundra kėtij realiteti. Njė nga kėto ishte dhe teoria e "gjendjes sė palėvizshme",
tė cilėn e prekėm nė faqet e mėsipėrme ku thamė se kjo teori ishte njė pėrēapje
e pashpresė e disa shkencėtarėve, tė cilėt "nė mėnyrė filozofike shqetėsoheshin
nga idea e krijimit tė universit".
Dy alternativat e tjera, tė cilat materialistėt u munduan t'i sillnin ishin
mo-dele qė e pranonin Big Bengun por qė mundoheshin ta komentonin jashtė
krijimit. I pari ishte "modeli i oshilacionit (hapje-mbylljes) tė universit"
dhe i dyti ishte "modeli kuantum i universit". Tani le tė analizojmė hollėsisht
kėto teori dhe tė shpjegojmė pavleftėsitė e tyre.
"Modeli i oshilacionit tė universit" u shfaq
si tezė nga ata astronomė, tė cilėt nuk e pranonin dot Big Bengun si fillimin
e universit. Nė kėtė model pretendohet se pas Big Bengut universi u mblodh
pėrsėri nė vetvete, pra, nė njė pikė tė vetme dhe mė pas shpėrtheu pėrsėri
dhe u mblodh pėrsėri nė njė pikė tė tillė. Kėshtu me kėtė rutinė vazhdon
deri nė pafundėsi. Pėrsėri sipas kėtij modeli edhe para Big Bengut ka patur
shpėrthime deri nė pafundėsi. Pra, sipas teorisė, universi dhe materia ekzistonin
qė nga pafundėsia por qė me kalimin e kohės pėrjetonin shpėrthime dhe tkurrje
(mbledhje nė njė pikė) herė pas here. Edhe universi ku ne jetojmė ėshtė
njė prej atyre universeve tė kėtij cikli.
Ajo qė bėnė ata qė parashtruan kėtė model ishte thellimi
i tyre mbi Big Bengun duke shkruar njė skenar pėr ta kthyer atė nė njė teori
qė mbron pafundėsinė e universit. Por ky ishte njė skenar jashtėshkencor,
sepse kėrkimet e 15-20 viteve tė fundit na tregojnė se ky model i oshilacionit
tė universit ėshtė i pamundshėm. Sepse edhe sikur universi tė tkurret e
tė mblidhet nė vetvete, nuk ekziston asnjė forcė fizike qė tė kushtėzojė
njė tkurrje kaq tė madhe dhe duke e kthyer pėrsėri atė mbrapsht, me njė
shpėrthim tjetėr tė madh, ta ndėrtojė atė pėrsėri.8
Faktori mė i madh, i cili miraton pavlefshmėrinė e kėtij
modeli ėshtė se edhe sikur universi me oshilacion tė vazhdueshėm tė ekzistojė,
ky mekanizėm nuk do tė vazhdonte nė pafundėsi. Sepse llogaritjet tregojnė
se kėto "universe tė njėpasnjėshėm" do t'i transferonin pasuesit njė sasi
entropie. Pra, energjia nė ēdo univers sa do tė vinte e do tė bėhej mė e
padobishme, pra, sasia e energjisė ekzistuese do tė ishte mė e vogėl dhe
ēdo univers qė do tė hapej sėrish do tė zotėronte njė hapje mė tė ngadaltė
dhe njė sipėrfaqe mė tė madhe. Dhe nėse do tė ktheheshim pas nė kohė do
tė pėrballeshim me universe mė tė vegjėl dhe pėrsėri kjo do tė kyēej nė
njė "univers fillestar". E nėse do tė ekzistonin universe tė kėtillė pėrsėri
duhet qė nė fillim tė jenė krijuar nga mosekzistenca.9
Shkurtimisht modeli i "oshilacionit" tė pafund tė universit ėshtė njė fantazi
qė fizikisht nuk ėshtė e mundur tė realizohet.
"Modeli kuantum i universit", ishte modeli
i dytė i paraqitur pėr njė shpje-gim jashtėkrijimit pėr Big Bengun. Ata
qė mbronin kėtė tezė e patėn bazuar skenarin e tyre nė vėzhgimin e bėrė
nė fizikėn nėnatomike (kuantumit). Nė fizikėn e kuantumit u vėzhgua se copėzat
nėnatomike formoheshin dhe zhdukeshin spontanisht brenda nė vakum. Kėtė
vėzhgim disa prej fizikantėve e komentuan se materia fillon dhe krijohet
nė nivelin kuantum dhe se "kjo cilėsi i takon materies nė vetvete", po kėshtu
edhe nė krijimin e universit nga mosekzistenca ėshtė njė veti qė i pėrket
lėndės, duke u munduar tė tregonin kėtė dukuri si njė pjesė e li-gjeve tė
natyrės. Brenda modelit tė kuantumit, universi ynė interpretohet si njė
copėz nėnatomike nė njė (univers) mė tė madh.
Nė fakt pėrshkrimi i bėrė fizikės sė kuantumit nė asnjė mėnyrė nuk ka li-dhje
dhe nuk mund tė jetė njė shpjegim mbi krijimin e universit. Uilliam Lein
Kreg, shkrimtar i librit "Big Beng, Theism and Atheism" (Shpėrthimi i madh,
Teizmi-besimi nė njė Zot- dhe Ateizmi) kėtė temė e shpjegon si mė poshtė:
"Vakumi kuantum mekanik me copėzat, tė cilat valėzonin
(dukeshin e zhdukeshin) nė tė vėrtetė ėshtė shumė larg "vakumit" real e
nuk do tė thotė hapėsirė boshe. Nė njė model kuantumi tė tillė, copėzat,
tė cilat vazhdimisht duken e zhduken marrin energji nga (vetė) ky boshllėk
pėr tė siguruar kėtė ekzistencė tė tyre tė shkurtėr. Kjo nuk ėshtė njė hapėsirė
boshe dhe pėr kėtė shkak edhe copėzat e materies nuk u krijuan nga hiēi".10
Dmth, edhe nė fizikėn e kuantumit materia nuk u krijua nga mosekzistenca,
vetėm se energjia pėrreth nė mėnyrė spontane kthehet nė materie e mė pas
me shpėrbėrjen e kėsaj materieje kthehet sėrish nė energji. Shkurtimisht
kėtu nuk jemi pėrballė njė krijimi nė mosekzistencė.
Por ashtu si nė degėt e tjera tė shkencės edhe nė fizikė ka nga ato shkencėtarė
ateistė, tė cilėt pa i vėnė re disa pika dhe detaje kritike i kalojnė pa
i pėrfillur kėto tė vėrteta pėr shkak tė pikėpamjeve tė tyre materialiste.
Sepse pėr to nxjerrja dhe shpjegimi i tė vėrtetave shkencore mbart njė rėndėsi
jetike pėr qėndrimin nė kėmbė tė materializmit, dmth, ateizmit.
Modeli i universit kuantum, tė cilin
e shtjelluam mė sipėr, do tė refuzohej nga shumica e shkencėtarėve: me shprehjen
e fizikantit tė njohur C. J. Isham "pėr arėsye tė vėshtirėsive vdekjeprurėse
tė dala pėrpara teorisė, modeli kuantum i universit nuk u pėrqafua gjerėsisht".11
Aq sa ky model sot ėshtė braktisur edhe nga fizikantėt R. Brout dhe Ph.
Shpindel, tė cilėt ishin ata qė e shfaqėn pėr herė tė parė kėtė.12
Stefan Hauking ashtu si shkencėtarėt e tjerė
materialistė, tė cilėt pėrpiqen tė sjellin shpjegime jashtėkrijuese
pėr Big Bengun shfaq disa koncepte tė mbėshtetura nė imagjinatė
dhe kontradikta.
Njė version i modelit kuantum i njohur shumė kėto vitet e fundit, vjen nga
fizikanti i njohur botėror Stefan Hauking.
Ky i fundit, nė modelin e pėrmbledhur nė librin "Historia e shkurtėr
e kohės", pretendon se Big Bengu nuk tė lė tė kuptosh krijim nga mosekzistenca.
Pėrballė realitetit se pėrpara Big Bengut nuk ka patur kohė, propozoi konceptin
"kohė imagjinare". Sipas tij Big Bengu ka
patur vetėm njė interval 10-43 sekonda "kohė imagjinare" dhe
koha reale ėshtė formuar pas saj. Shpresa e Hauking ishin vetėm qė tė kundėshtonte
atė koncept tė pakohėsisė para Big Bengut.
Faktikisht "koha imagjinare", "numri i njerėzve imagjinarė nė dhomė" apo
"numri i makinave imagjinare nė rrugė", janė koncepte tė barazvlefshėm me
zero, pra, hapėsirė boshe. Ai ėshtė duke bėrė vetėm njė lojė fjalėsh me
kėtė gjė. Hauking pretendon se me ekuacionet e ndėrtuara me faktorin kohė
imagjinare janė tė drejta, por nė tė vėrtetė kjo nuk ka asnjė lidhje.
Matematicieni i njohur Sėr Herbert Dingėll probabilitetin pėr tė treguar
si tė drejta gjėrat qė nuk ekzistojnė e shpjegon:
"Nė gjuhėn e matematikės ne themi aq gėnjeshtra sa
dhe tė vėrteta, dhe mbrenda kufinj-ve tė matematikės nuk ke asnjė shans
t'i dallosh kėto nga njėra-tjetra. Veēimi i tyre mund tė arrihet vetėm jashtė
matematikės me logjikė apo me eksperimente; duke arritur tė analizohet mundėsia
e relacioneve midis rezultatit matematikor dhe reaksionit korrespondent
fizik".13
Shkurtimisht nė matematikė ēdo rezultat teorik nuk kushtėzon
domosdoshmėrinė qė tė ketė pasojė reale. Ja pra, dhe Hauking duke pėrdorur
kėtė veēori subjektive tė matematikės prodhon hipoteza, tė cilat nuk mund
tė korrespondojnė me realitetin. Po ēfarė mund tė jetė arsyeja e pėrpjekjeve
tė tij? Pėrgjigjen mund ta gjejmė sėrish te fjalėt e tij. Nė shumicėn e
rasteve Hauking modelet e universit, tė cilat na i parashtron si alternativa
tė Big Bengut, pohon se kėto janė hedhur "pėr tė asgjėsuar krijimin hyjnor".14
Tė gjitha kėto tregojnė se alternativat qė iu ofruan Big Bengut; teoria
e gjendjes sė palėvizshme, modeli i oshilacionit tė universit, modeli kuantum
i universit dhe pėrpjekjet e modelit tė Haukingut, rrjedhin tė gjitha vetėm
nga paragjykimet e ideologjisė materialiste. Zbulimet shkencore tregojnė
haptazi se teoria e Big Bengut ėshtė e vėrtetė dhe kjo shpjegon "krijimin
nė mosekzistencė". Dhe ky ėshtė njė demostrim i hapur i krijimit tė universit
nė mosekzistencė nga ana e Zotit por qė materialistėt kėtė nuk e pranojnė
dot.
Njė shembull i kėsaj replike drejtuar Big Bengut ėshtė
cituar nė njė shkrim nga Xhon Madoks, editor i njė nga revistave tė njohura
shkencore materialiste, Nature. Madoksi nė editorialin e tij me titull (Down
with the Big Bang) "Poshtė Big Bengu" ka deklaruar
se "Big Bengu nuk mund tė pranohet ideologjikisht" sepse "teologėt
me Big Bengun kanė gjetur njė mbėshtetje tė fortė nė idenė e krijimit"
dhe se nė 10 vitet e ardhshėm do ta hedhim poshtė Big Bengun.15
Disa materialistė iu afruan ēėshtjes me maturi. Psh, fizikanti materialist
anglez H. P. Lipson, "edhe pse nuk e dėshiron diēka tė tillė" e pranon krijimin
si njė e vėrtetė shkencore nė kėtė mėnyrė:
"Pėr mua duhet ta kapėrcejmė kėtė pikė dhe duhet me
doemos ta miratojmė shpje-gimin e vetėm tė pranueshėm, krijimin. Unė e di
qė kjo do tė vijė repulsive (shtytėse) sė bashku me mua edhe shumė fizikantėve
tė tjerė por nėse argumentet eksperimentale e mbėshtesin njė teori, nuk
mund ta refuzojmė kėtė vetem pse nuk na pėlqen neve".16
Si pėrfundim shkenca ka arritur nė kėtė tė vėrtetė: Materia dhe koha
janė tė krijuara nga ana e njė Krijuesi qė zotėron forcė tė pafundme dhe
i pavarur nga kėto tė dyja. Krijuesi i universit ku jetojmė, zotėrues
i njė force, dijeje dhe inteli-gjence tė pafund, ėshtė Allahu.
Shenjat e Kuranit
Modeli i Big Bengut me ndihmėn qė i dha njerėzimit tė njohė universin rea-lizoi
njė funksion tjetėr tė rėndėsishėm. Me shprehjen e filozofit ateist Antoni
Flu qė me Big Bengun "shkenca miratoi njė pretendim tė pėrkrahur nga burimet
fetare".
Kjo e vertetė e mbrojtur nga burimet fetare ėshtė realiteti i krijimit tė
universit nga mosekzistenca. Para se shkenca tė bėnte zbulimet e saj, Zoti
e pati deklaruar nė librat e tij hyjnorė tė zbritura si udhėzim pėr njerėzinė.
Nė secilin prej librave tė Tij hyjnorė si Teurati, Ungjilli dhe Kurani,
ka informuar se universi dhe tė gjitha materiet janė tė krijuara spontanisht
nga Zoti.
Mes kėtyre burimeve hyjnore, Kurani, i cili nuk ka pėsuar asnjė ndryshim
na informon edhe mbi krijimin nga mosekzistenca por edhe mbi ēėshtjen e
mėnyrės sė krijimit, kėto informata tė zbuluara 14 shekuj me parė janė plotėsisht
paralele me zbulimet e shkencės moderne tė shek. 20-tė.
Fillimisht nė Kuran informohemi pėr "mosekzistencėn" nė "krijimin" e kėtij
universi si vijon:
14 shekuj para nesh, nė njė kohė kur dijet e njerėzve mbi universin ishin
shumė tė cekėta, na deklarohet njė aspekt tjetėr nė Kuran, ashtu siē e parashtron
edhe teoria e Big Bengut, i gjithė universi ka dalė nė pah nga veēimi dhe
zgjerimi i njė vėllimi shumė tė vogėl, i cili ishte i mbledhur:
"A nuk e dinė ata, tė cilėt nuk besuan se qiejt
dhe toka ishin tė ngjitura, e Ne i ndamė ato tė dyja dhe ujin e bėmė bazė
tė jetės sė ēdo sendi; a nuk besojnė"? (Enbija, 30)
Nė origjinalin arabisht tė ajetit tė mėsipėrm jo pa qėllim ėshtė zgjedhur
njė fjalė e veēantė. Fjala ratk nė ajet u pėrkthye "tė ngjitura me njėra-tjetrėn".
Kuptimi nė fjalorėt arabisht ėshtė "tė ndėrthurura me njėra-tjetrėn, tė
pandara, tė shkrira nė njėra-tjetrėn". Pra, ėshtė njė fjalė qė pėrdoret
pėr dy lėndė, tė cilat formojnė njė masė (tėrėsi). Shprehja nė ajet "i ndamė"
ėshtė folja fatk, e cila ka kuptimin e shkėputjes sė njė sendi nga gjendja
ratk duke e copėzuar dhe e shpėrndarė. Psh, kjo folje pėrdoret edhe te rasti
i ēarjes sė farės nga filizi dhe dalja e saj nga toka.
Me kėtė informacion le t'i hedhim njė sy pėrsėri ajetit. Aty flitet pėr
njė gjendje ratk tė qiellit dhe tokės. Mė pas kėto tė dyja u ndanė me foljen
fatk. Pra, kanė dalė nė pah duke ēarė (pėrshkuar) njėra-tjetrėn. Faktikisht
mund tė kujtojmė gjendjen e parė tė Big Bengut ku shohim njė pikė tė quajtur
"veza kozmike" qė pėrfshinte tė gjitha materiet e universit. E thėnė ndryshe
ēdo gjė "qiejt dhe toka" ishin nė njė gjendje ratk brenda kėsaj pike. Mė
pas kjo vezė kozmike ka shpėrthyer furishėm dhe me kėtė (direktim) materiet
u bėnė fatk, pra, dolėn jashtė dhe formuan tė gjithė universin.
Njė tjetėr e vėrtetė e deklaruar nė Kuran ėshtė zgjerimi i universit, i
cili arriti tė zbulohej nga shkenca vetėm nė vitin 1920. Kurani, kėtė aspekt,
i cili pėr herė tė parė doli me vėzhgimet e animit nė tė kuqe tė spektrit
tė dritės sė yjeve nga ana e Habėll, e tregon kėshtu:
"Ne, me forcėn tonė e ngritėm qiellin dhe Ne e
zgjerojmė atė". (Dharijatė, 47)
Me pak fjalė, nė njė anė zbulimet e shkencės moderne zhvlerėsojnė dogmėn
materialiste, nga ana tjetėr vėrtetojnė saktėsinė e informacioneve tė ajeteve
tė Kuranit. Sepse universi nė tė kundėrt nga ē'e kujtojnė materialistėt,
me njė sėrė aksidentesh brenda nė materie; ėshtė krijuar nga Zoti dhe informatat
e ardhura nga Ai, padyshim qė janė dijet mė tė drejta mbi origjinėn e universit.
2.
Andrei Linde, "The Self-Reproducing Inflationary Universe", Scientific American,
vėll. 271, 1994, f. 48. 3. George Politzer, Principes Fondamentaux de Philosophie, Editions
Sociales, Paris 1954, f. 84. 4. S. Jaki, Cosmos and Creator, Regnery Gateway, Chicago, 1980,
f. 54. 5. Stephen Hawking, Evreni Kucaklayan Karinca, Alkim Publishing,
1993, f. 62-63. 6. Henry Margenau, Roy Abraham Vargesse. Cosmos, Bios, Theos.
La Salle IL: Open Court Publishing, 1992, f. 241. 7. Hugh Ross, The Creator and the Cosmos: How Greatest Scientific
Discoveries of The Century Reveal God, Colorado: NavPress, revised edition, 1995,
f. 76. 8. William Lane Craig, Cosmos and Creator, Origins & Design, Spring
1996, vėll. 17, f. 19. 9. William Lane Craig, Cosmos and Creator, Origins & Design, Spring
1996, vėll. 17, f. 19. 10. William Lane Craig, Cosmos and Creator, Origins & Design,
Spring 1996, vėll. 17, f. 20. 11. Christopher Isham, "Space, Time and Quantum Cosmology", faqe
tė prezantuara nė konferencėn "God, Time and Modern Physics", Mars 1990, Origins
& Design, Spring 1996, vėll. 17, f. 27 . 12. R. Brout, Ph. Spindel, "Black Holes Dispute", Nature, vėll
337, 1989, f. 216. 13. Herbert Dingle, Science at the Crossroads, London: Martin
Brian & O'Keefe, 1972, f. 31-32. 14. Stephen Hawking, A Brief History of Time, New York: Bantam
Books, 1988, f. 46. 15. John Maddox, "Down with the Big Beng", Nature, vėll. 340,
1989, f. 378. 16. H. P. Lipson, "A Physicist Looks at Evolution", Physics Bulletin,
vėll. 138, 1980, f. 138.