|
Ritmi i Atomeve
Nėse kompleksi i punėve tė realizuara
nė thellėsi tė natyrės
kuptohet me vėshtirėsi edhe nga njerėzit mė inteligjentė tė
botės, si mund tė mendojmė qė kėto (punė) janė fryt i aksidenteve
apo i njė rastėsie tė verbėr?
Pol Devis, profesor i fizikės teorike 31
Sipas mendimit tė pėrbashkėt tė shkencėtarėve, Big Bengu ngjau 17 miliard
vjet mė parė. Tėrėsia e materieve qė pėrbėjnė universin, ashtu siē e theksuam
edhe nė pjesėt e kaluara, janė tė krijuara nga mosekzistenca dhe tė formuluara
nė njė ekuilibėr tė jashtėzakonshėm. Por universi i shfaqur pas Big Bengut
mund tė ishte njė vend krejt ndryshe nga ky qė jetojmė ne sot.
Psh, sikur vlerat e katėr forcave themelore qė i pėrmendėm nė faqet e mėparshme
tė ishin pak mė ndryshe, universi do tė formohej vetėm nga rrezatimi. Nė
njė univers tė tillė sigurisht qė nuk mund tė ekzistonin galaktikat, yjet,
planetet dhe tė jetonin njerėzit. Por falė krijimit tė kėtyre katėr forcave
fizike nė njė mėnyrė tė pėrsosur pas Big Bengut, erdhėn nė jetė atomet themeli
i asaj qė ne e quajmė "materie".
Sipas pohimit tė pėrbashkėt tė shkencėtarėve, 14 sekonda pas Big Bengut
filluan tė formoheshin 2 atomet mė tė thjeshtė tė universit: Hidrogjeni
dhe Heliumi. Pas Big Bengut nxehtėsia e universit filloi tė ulet me shpejtėsi
dhe ato-met e hidrogjenit dhe tė heliumit filluan tė shfaqen me pėrhapjen
me shpejtėsi tė materies nė univers. E thėnė ndryshe "universi fillestar"
pas Big Bengut ishte njė "grumbull gazi" hidrogjeni dhe heliumi. Nė qoftė
se universi do tė qėndronte gjithmonė nė kėtė gjendje, nė tė nuk do tė formohej
kurrė jeta, yjet, planetet, gurėt, toka, pemėt apo njerėzit. Do tė ishte
njė univers ku notojnė nė hapėsirėn boshe dy gaze tė ndryshėm, dmth, njė
univers i pajetė.
Por si ėshtė e mundur qė nė njė univers tė pėrbėrė nga gaze, tė shfaqen
elemente mė tė rėndė, si karboni, i cili ėshtė elementi themelor i jetės
pėr gjallesat?
Shkencėtarėt, duke bėrė kėrkime mbi kėtė pyetje u pėrballėn me zbulimet
mė tė habitshme tė shekullit tė 20-tė.
Struktura e elementeve
Kimia
ėshtė shkenca qė studion strukturėn e brendshme tė materies, pėrbėrjen e
saj kimike, vetitė dhe transformimet qė pėsojnė. Baza e kimisė moderne ėshtė
tabela periodike. Kjo tabelė e formuar pėr herė tė parė nga kimisti i njohur
rus Dimitri Ivanoviē Mendelejev, ėshtė formuluar sipas strukturės sė tyre
atomike. Nė krye tė tabelės zė vend hidrogjeni sepse ėshtė elementi mė i
thjeshtė. Nė bėrthamėn e tij gjendet vetėm njė proton dhe gjithashtu rreth
bėrthamės sė tij rrotullohet vetėm njė elektron.
Protonet janė grimca qė zenė vend nė bėrthamė tė atomit dhe mbartin ngarkesė
elektrike pozitive (+). Nė tabelė vendin e dytė e zė heliumi, i cili ka
vetėm 2 protone. Karboni 6 dhe oksigjeni 8 tė tilla. Elementet mund t'i
veēojmė nga njėri-tjetri sipas numrit tė protoneve qė mbartin nė bėrthamė.
Sė bashku me protonin grimca tjetėr qė merr pjesė nė bėrthamė, ėshtė neutroni.
Neutronet nuk kanė ngarkesė elektrike, edhe vetė emri i tyre do tė thotė
"i pangarkesė".
Elementi i tretė themelor pėrbėrės i atomit ėshtė elektroni me ngarkesė
elektrike negative (-). Elektronet nė tė kundėrt tė 2 elementeve tė tjerė
qė ndodhen nė bėrthamė, zėnė vend pėrreth saj. Nė ēdo atom ka aq elektrone
sa numri i proto-neve. Ngaqė kanė ngarkesė elektrike tė kundėrt, elektronet
tėrhiqen nga ana e protoneve pėr nė qendėr por nė saje tė shpejtėsisė sė
tyre tė madhe mbrohen nga kjo tėrheqje.
Siē e thamė edhe mė parė elementet ndryshojnė nga njėri-tjetri nga struktura
e tyre atomike. Diferenca qė e veēon atomin e hidrogjenit nga ai i hekurit
ėshtė numri i elektroneve/protoneve; tė hidrogjenit qė ėshtė 1 dhe ai i
hekurit qė ėshtė 26.
E rėndėsishme nė kėtė pikė ėshtė se ligjet e natyrės nuk e lejojnė transformimin
e tyre nė njė tjetėr element. Sepse transformimi i njė elementi nė njė tjetėr
kėrkon ndryshim tė numrit tė protoneve nė bėrthamė. Protonet lidhen me njėri-tjetrin
nga forca mė e madhe fizike, ajo e forcės sė fuqishme bėrthamore dhe vetėm
me njė reaksion "bėrthamor" mund tė ndryshojnė vend. Vetėm se tė gjithė
ato reaksione tė realizuara nė kushte tokėsore, janė reaksione me bazė elektronin
qė nuk ndikon fare nė bėrthamė.
Alkimia (parashikuese, lajmėtare) ka qenė njė nga shkencat mė popullore
nė Mesjetė. Alkimistėt pėr vetė shkakun se nuk i dinin pėrfundimet e mėsipėrme
mbi elementet dhe tabelėn periodike, fantazonin sikur elementet transformoheshin
nė njėri-tjetrin dhe u munduan pėr njė kohė tė gjatė tė transformonin
nė ar, elementė si hekuri. Faktikisht alkimia nė kushtet tokėsore ėshtė
e pamundur. Shndėrrimi i njė elementi nė njė tjetėr arrihet vetėm nė nxehtėsi
tmerrėsisht tė larta. Nxehtėsia e duhur ėshtė aq e lartė aq sa mund tė
gjendet vetėm nė zemėr tė yjeve.
Qendrat Alkimike: Gjigandėt e Kuq

Gjigandėt e kuq janė yje 50 herė mė tė mėdhenj
se Dielli ynė. Nė thellėsi tė kėtyre yjeve realizohet njė funksion
shumė i jashtėzakonshėm. |
Temperatura e kėrkuar pėr transformimin e njė elementi nė njė tjetėr ėshtė
pėrafėrsisht 10 milion oC. Prandaj njė "alkimi" reale mund tė
zbatohet vetėm ndėr yje. Nė yjet me madhėsi mesatare si tė Diellit vazhdimisht
hidrogjeni shndėrrohet nė helium dhe kėshtu ēlirohet njė energji e madhe.
Tani duke i marė parasysh kėto dije themelore mbi kiminė, le tė kujtojmė
gjendjen pas Big Bengut. Nė univers ekzistonin vetėm atomet e hidrogjenit
dhe heliumit. Astronomėt besojnė se Dielli dhe tipet e yjeve si ai janė
tė formuar nga shtėllunga tė mėdha resh (nebula) tė formuara nga kėto atome
tė ndikuara nga kushte atmosferike tė programuara posaēėrisht. Por pėrsėri
universi do tė mbetej njė lėmsh i madh gazi i pajetė. Pėr tė mundėsuar jetėn
duhet tė kryhet njė funksion tjetėr, kthimi i kėtyre dy gazeve nė elemente
tė tjerė mė tė rėndė si karboni, oksigjeni etj.
Qendra e prodhimit tė kėtyre elementeve tė rėndė janė gjigandėt e kuq, pra,
Dielli dhe yjet e tjerė 50 herė mė tė mėdhenj se ai.
Gjigandėt e kuq janė mė tė nxehtė se tipet e yjeve
si Dielli dhe pėr kėtė shkak arrijnė tė kryejnė gjėra qė nuk mund t'i
bėjnė yjet normale: transformojnė nė atome karboni ato tė heliumit. Por
ky shndėrrim nuk realizohet aq lehtė. Siē shprehet edhe astronomi amerikan
Grinshtajn "nė thellėsi tė kėtyre yjeve realizohet njė funksion shumė
i jashtėzakonshėm".32
 |
 |
 |
 |
|
Bėrthama e Heliumit
|
Bėrthama e Karbonit
|
Izotopi tepėr i paqėndrueshėm i beriliumit i cili
formohet brenda gjigandėve tė kuq
|
Izotopi i qėndrueshėm i beriliumit qė gjendet
nė tokė
|
Pesha atomike e heliumit ėshtė 2; dmth, nė bėrthamėn e tij ka 2 protone.
Ndėrsa pesha atomike e karbonit ėshtė 6, dmth, ka 6 protone. Nė mes tė nxehtėsisė
marramendėse tė kėtyre gjigandėve tė kuq bashkohen 3 atome heliumi dhe formojnė
njė atom karboni. Kjo ėshtė periudha mė themelore "alkimike" pas Big Bengut
pėr tė mundėsuar ekzistencėn e elementeve tė rėndė nė univers.
Por na duhet t'iu tėrheqim vėmendjen nė njė pikė. Atomet e heliumit nuk
janė materie qė kur bashkohen ngjiten si magnet. Prandaj duket si e pamundur
qė tre atome tė tillė tė bashkohen dhe tė formojnė njė atom tė karbonit.
Po, si pro-dhohet karboni atėherė?
Kjo realizohet me anė tė njė procesi me dy faza. Fillimisht bashkohen dy
atome heliumi dhe formohet kėshtu njė "formulė e ndėrmjeme" me katėr protone
e katėr neutrone. Me ndėrhyrjen e njė atomi tjetėr tė heliumit nė kėtė formulė
tė ndėrmjeme formohet atomi i karbonit me 6 protone e 6 neutrone.
Formula e ndėrmjeme quhet "berilium". Ky i
fundit qė shfaqet te gjigandėt e kuq pėrmban 4 protone e 4 neutrone. Beriliumi
ka njė strukturė tė paqėndrueshme nė krahasim me beriliumin qė gjendet nė
tokė. Beriliumi, i cili formohet te gjigandėt e kuq ėshtė njė version ndryshe
i tij. Nė gjuhėn e kimisė kėtij i thonė "izotop".
Ajo pikė, e cila i habiti fizikantėt qė vite me radhė studionin mbi kėtė
ēėshtje ėshtė paqėndrueshmėria anormale e gjendjes sė izotopit tė beriliumit,
i cili formohet te gjigandėt e kuq. Ėshtė aq i paqėndueshėm
saqė pikėrisht pas 0.000000000000001 sekondash shkatėrrohet plotėsisht!
Atėherė si ėshtė e mundur qė njė atom i heliumit tė bashkohet rastėsisht
dhe tė transformojė nė karbon, njė izotop beriliumi, i cili nė ēast sa
formohet zhduket? Ėshtė aq e pamundur saqė njė person qė hedh (flak) dy
tulla ku brenda 0.000000000000001 sekondash t'i bashkangjisė atyre njė
tė tretė dhe nė kėtė mėnyrė tė ndėrtojė njė ndėrtesė. Po, si arrihet atėherė
ky proces te gjigandėt e kuq? Kjo pyetje pėr dhjetra vjet me radhė i bėri
kuriozė tė gjithė fizikantėt e botės e askush nuk arriti tė gjejė njė
pėrgjigje tė saktė. I pari qė hodhi dritė mbi kėtė ēėshtje ishte astrofizikanti
amerikan Edvin Salpeter. Salpeter pėr herė tė parė iu pėrgjigj pyetjes
misterioze me konceptin "rezonancė atomike".
Rezonanca dhe Rezonanca e Dyfishtė
Rezonanca ėshtė harmonia e dy frekuencave (dridhjeve) me njėra-tjetrėn tė
dy materieve tė ndryshme.
Fizikantėt aplikuan shembuj tė ndryshėm pėr tė shpjeguar "rezonancėn atomike".
Njė nga kėto ėshtė shembulli i lisharėses: Mendoni sikur keni shkuar nė
njė park lodrash dhe atje po tundni njė fėmijė nė lisharėse. Lisharėsja,
e cila nė fi-llim nuk lėvizte fillon tė fitojė shpejtėsi me shtytjen tuaj
dhe fillon tė lėvizė sa para-mbrapa. Ju qėndroni pas lisharėses dhe ndėrsa
ajo ju afrohet pranė e shtyni pėrsėri. Por nėse e vėreni me kujdes, duhet
ta tundni nė mėnyrė harmonike. Nėse nuk e llogaritni mirė kohėn e saj, lisharėsja
pėrplaset nė anė duke prishur ritmin dhe humbur ekuilibrin.
Nėse do tė mundohemi ta shprehim me gjuhėn e fizikės,
kjo pėrbėn atė qė quhet harmonia e frekuencave, pra, koncepti rezonancė.
Lisharėsja ka njė frekuencė; psh, ēdo 1.7 sekonda vjen te pika qė ndodheni
ju. Edhe ju duke pėrdorur duart e shtyni atė nė njė interval prej 1.7 sekondash.
Nėse do ta shtynit pak mė fort atėherė frekuenca do tė ulet dhe ju duhet
ta shtyni atė ēdo 1.5 apo 1.4 sekondash. Nėse e arrini kėtė harmoni, pra,
nėse kapni rezonancėn, arrini ta shtyni nė mėnyrė tė ekuilibruar lisharėsen.
E nėse nuk e arrini dot rezonancėn e saj as lisharėsja nuk do tė tundej.33
Ashtu si lėkundja nė harmoni e dy objekteve jep rezonancė,
rezonanca e njė trupi realizon edhe lėvizjen e njė trupi tė palėvizshėm.
Shembujt e saj pėrjetohen tek instrumentet muzikore. Kjo quhet "rezonancė
akustike" dhe psh, mund tė pėrjetohet midis dy violinave tė akorduara njėlloj.
Nėse i biem njėrės prej kėtyre dy violinave, i njėjti akord do tė pėrsėritej
edhe te violina tjetėr si pasojė e dridhjeve tė zėrit. Pėr shkak se tė dyja
violinat janė programuar nė tė njėjtėn dridhje, lėvizja e njėrės ka ndikuar
edhe tjetrėn.34
Kėto rezonanca qė i vėzhguam te lisharėsja apo te violinat, janė rezonanca
tė thjeshta dhe tė lehta pėr t'u kapur. Por disa rezonanca tė tjera nė fizikė
nuk janė kaq tė thjeshta. Veēanėrisht rezonancat midis bėrthamave tė atomeve,
tė cilat janė tė ndėrtuara mbi ekuilibra tepėr delikatė.
Ēdo bėrthamė ka njė nivel energjie natyral. Fizikantėt
kėtė arritėn ta zbulonin pas shumė kėrkimesh tė gjata. U dallua se nivelet
e kėtyre energjive ishin shumė tė ndryshme. Por nė disa raste shumė tė rralla
u zbulua se midis disa bėrthama atomesh pėrjetoheshin rezonanca. Nė saje
tė kėsaj rezonance bėrthamat e atomeve fitojnė njė harmoni midis njėra-tjetrės.
Kjo ndihmon reaksionet bėrthamore, tė cilat ndikojnė bėrthamat.35

Fredi Hoil ishte ai person, i cili zbuloi se
te gjigandėt e kuq realizoheshin nė njė ekuilibėr tė jashtėzakonshėm,
reaksione bėrthamore. Hoil edhe pse ishte njė ateist, pohoi se ky
ekuilibėr nuk mund tė formohet rastėsisht dhe se kjo ėshtė "njė punė
e programuar". |
Edvin Salpeter qė kėrkoi tė kuptonte se si arrihej prodhimi i karbonit te
gjigandėt e kuq, parashtroi se njė rezonancė e tillė ekziston edhe midis
bėrthamave tė beriliimit dhe heliumit. Ai deklaroi se ėshtė njė mundėsi
e madhe qė nė saje tė kėsaj rezonance atomet e heliumit ngjiten (bashkohen
dhe shkrihen) me ato tė beriliumit dhe kjo ngjarje te gjigandėt e kuq mund
tė shpjegohet vetėm nė kėtė mėnyrė. Por llogaritjet e bėra i hodhėn poshtė
pretendimet e tij.
Fredi Hoil ishte personi i dytė i rėndėsishėm i adresuar nė kėtė pyetje.
Hoil idenė e Salpeterit mbi rezonancėn e shpuri mė tej dhe propozoi njė
koncept tė ri, "rezonancė e dyfishtė". Sipas tij te gjigandėt e kuq duhet
tė ekzistojė njė rezonancė, e cila dy atome heliumi i kthen nė berilium
dhe rezonanca tjetėr, e cila e bėn strukturėn e beriliumit tė paqėndrueshme
dhe nė atė ēast kushtėzon qė njė atom heliumi tė ndėrhyjė nė reaksion. Hoil
nuk gjeti mbėshtetje nė tezėn e tij sepse ishte njė mundėsi shumė e vogėl
ekzistenca e njė rezonance dhe kur flitej pėr dy tė tilla kjo dukej si e
pamundur. Hoil pa u dorėzuar vazhdoi kėrkimet e tij dhe pas shumė matjesh
e llogaritjesh tė holla arriti nė njė konkluzion real pėr tė cilin mė parė
askush nuk i jepte probabilitetin mė tė vogėl. Tek bashkoheshin me anė tė
rezonancės dy atomet e heliumit dhe formonin beriliumin brenda 0.000000000000001
sekondash njė helium i tretė duke bėrė po tė njėjtėn rezonancė merr pjesė
nė reaksion dhe formojnė atomin e karbonit.
Xhorxh Grinshtajn shkakun se pse kjo "rezonancė e dyfishtė"
ishte njė mekanizėm kaq i jashtėzakonshėm, e tregon kėshtu:
"Kjo ngjarje pėrbėhet nga tri struktura shumė tė ndryshme nga njėra-tjetra
(helium, berilium, karbon) dhe dy rezonanca tė veēanta. Ėshtė e vėshtirė
tė kuptosh pse kėto bėrthama atomesh punojnė nė kaq harmoni me njėra-tjetrėn...
Reaksionet e tjera bėrthamore nuk funksionojnė nė njė gradė kaq tė jashtėzakonshme
me hallka tė tilla tė rastėsishme e me kaq fat... Kjo ėshtė e njėjtė sikur
tė zbulosh rezonancat e thella dhe tė komplikuara midis njė kamioni, njė
makine dhe njė biēiklete. Pse kėto struktura kaq tė ndryshme me njėra-tjetrėn
veprojnė me kaq harmoni sė bashku? Tė gjitha format e ekzistencės sė jetės
nė univers janė formuar vetėm nė saje tė kėtij funksioni tė mahnitshėm".36
Nė vitet vijuese u zbulua se edhe oksigjeni dhe disa elemente
tė tillė formoheshin me tė njėjtat rezonanca tė mahnitshme. Fredi Hoil ishte
i pari qė zbuloi kėtė "funksion tė jashtėzakonshėm" nė librin me titull
"Galaxies, Nuclei and Quasars (Galaktikat, Bėrthamat dhe Kuazarėt)"
pati arritur nė konkluzionin se ky ėshtė njė funksion aq i planifikuar saqė
kurrė nuk mund tė jetė fryt i rastėsisė megjithėse ai ishte njė ateist i
betuar pohon se te rezonancat, tė cilat arriti t'i zbulonte, ekzistonte
"njė punė e programuar".37 Ndėrsa nė njė shkrim tjetėr
shkruan se:
"Nėse kėrkojmė tė pėrfitojmė karbon apo oksigjen me
anė tė nukleosintezės (bashkim bėrthamor) tė yjeve, na duhet tė programojmė
dy nivele tė veēantė dhe ai programim qė do tė na duhet tė bėjmė ėshtė i
njėjti me atė qė ndodh kėto ēaste nė yje... Duke i filtruar kėto fakte nė
arsyen tonė arrijmė tė bėjmė kėtė koment: njė Inteligjencė mbinatyrore ka
ndėrhyrė nė fizikė, kimi, biologji e nuk ekziston asnjė forcė e errėt nė
natyrė. Shifrat e dala nė pah pas llogaritjeve ishin aq marramendėse saqė
mė detyrojnė mua t'i pranoj pa diskutuar".38
Hoil deklaron se edhe shkencėtarėt e tjerė, tė cilėt sillen
sikur nuk kanė kuptuar gjė, nuk do t'i rezistojnė mė tepėr kėtij fakti:
"Ēdo shkencėtar, i cili i studion kėto argumente, besoj se do tė arrijė
nė tė vetmin pėrfundim: Ligjet e fizikės, duke
vėzhguar pėrfundimet e dhėna nė yje, padyshim qė janė tė organizuara me
dijeni (vullnet)". 39
Pėrfundimi qė arritėn shkencėtarėt mbas studimeve tė gjata dhe tė lodhshme
mbi kėto fakte, Kurani i ka deklaruar para 1400 vjetėsh. Allahu nė njė ajet
e tregon harmoninė nė krijimin e qiejve si mė poshtė:
"A nuk e keni parė se si Allahu krijoi shtatė palė
qiej (nė kate)". (Nuh, 15)
Dielli: Qendra e Vogėl Alkimike
Transformimi i heliumit nė karbon, tė cilin e shpjeguam mė lart ėshtė alkimia
e gjigandėve tė kuq. Ndėrsa te Dielli ynė dhe tek yjet e tjerė tė ngjashėm
realizohet njė funksion alkimik mė modest. Ashtu siē e theksuam edhe nė
fillim, Dielli kthen atomet e hidrogjenit nė helium dhe energjinė e tij
e fiton nga ky reaksion bėrthamor.
Edhe ky reaksion bėrthamor te Dielli ėshtė aq i domosdoshėm pėr jetėn tonė
po aq sa reaksionet e gjigandėve tė kuq. Pėrveē kėsaj, reaksioni bėrthamor
te Dielli ėshtė "njė punė e programuar" njėsoj si te gjigandėt e kuq.
Elementi i parė i reaksionit te dielli, i cili ėshtė hidrogjeni, ėshtė
elementi mė i thjeshtė i universit. Nė bėrthamėn e tij zė vend vetėm njė
proton. Ndėrsa nė atė tė heliumit gjenden dy protone dhe dy neutrone.
Procesi qė ngjet te dielli ėshtė bashkimi i katėr atomeve tė hidrogjenit
pėr tė formuar njė atom heliumi. Gjatė kėtij procesi ēlirohet njė energji
shumė e madhe. Pothuajse e gjithė drita dhe nxehtėsia qė vjen nė tokė,
formohet nga ky reaksion bėrthamor brenda Diellit.
Nė tė vėrtetė Dielli ėshtė njė reaktor i madh
bėrthamor. Ai transformon vazhdimisht atomet e hidrogjenit nė helium
dhe nė saje tė kėtij reaksioni ēliron nxehtėsi. Por ajo qė ėshtė
e rėndėsishme ėshtė programimi aq mahnitės i pėrllogaritur me njė
ndjeshmėri (delikatesė) tė jashtėzakonshme e kėtyre reaksioneve
brenda tij. Mė i vogli ndryshim te forcat, tė cilat pėrcaktojnė
reaksionin, do tė shkaktonte shuarjen e Diellit apo hedhjen e tij
nė erė brenda disa sekondash.
|
Por ashtu siē ndodh edhe te gjigandėt e kuq, ky reaksion bėrthamor diellor
vjen me njė ndėrthurje procesesh tė papritshme. Nuk mund tė jetė e mundur
qė katėr atome, tė cilat sillen rastėsisht pėrreth, pėr njė ēast tė formojnė
heliumin. Pėr kėtė pėrsėri nevojitet njė proces me dy faza. Fillimisht bashkohen
2 hidrogjene dhe na del nė pah njė "formulė ndėrmjetėse"
me njė proton e njė neutron. Kjo formulė quhet "deuteron".
Kush ėshtė ajo forcė, e cila bashkon dy bėrthama tė ndryshme dhe e mban
tė qėndrueshėm deuteronin? Kjo forcė ėshtė "forca e fuqishme bėrthamore",
tė cilėn e prekėm nė kreun e kaluar. Kjo ėshtė forca fizike mė e madhe
e universit. Ėshtė tė miliardat e miliardit, tė miliardit herė mė e madhe
se forca tėrheqėse e tokės. Nė saje tė kėsaj force dy bėrthamat e hidrogjenit
bashkohen me njėra-tjetrėn.
| Bėrthama hidrogjeni me nga njė proton |
Bėrthama e heliumit me dy protone dhe dy neutrone |
Reaksioni kritik nė Diell
1-Nė Diell me bashkimin e katėr bėrthamave tė ndryshme
tė hidrogjenit formohet njė atom heliumi.
2-Ky proces realizohet nė dy faza. Fillimisht bashkohen
dy hidrogjene dhe nxjerrin nė pah bėrthamėn deuteron. Ky transformim ėshtė
i ngadaltė dhe prandaj Dielli digjet dalėngadalė.
3-Sikur forca e fuqishme bėrthamore tė ishte pak mė e
madhe, nė kėtė rast nė vend tė deuteronit do tė formoheshin "di-proton".
Kėshtu qė struktura bėrthamore do tė ndryshonte nė ēast dhe Dielli si
pėrfundim i njė shpėrthimi tė madh do tė hidhej nė erė. Vetėm pas disa
minutash e gjithė toka do tė digjej nga flakė tė tmerrshme.
|
Bėrthama hidrogjeni me nga njė proton
|
Bėrthama e "deuteronit" me njė proton dhe njė
neutron
|
Studimet kanė treguar se forca e fuqishme bėrthamore
ėshtė e mjaftueshme vetėm pėr t'i mbajtur tė bashkuara. Nėse do tė ishte
pak mė e vogėl se vlera reale qė zotėron, nuk do tė arrinte tė bashkonte
kėto dy bėrthama tė hidrogjenit. Dy protonet, tė cilėt afrohen, menjėherė
do tė shtynin njėri-tjetrin dhe ky reaksion bėrthamor te Dielli do tė
mbaronte pa filluar mirė. Pra, Dielli nuk do tė ekzistonte kurrė. Xhorxh
Grinshtajn kėtė e shpjegon kėshtu: "Sikur qoftė vetėm pak mė e vogėl
tė ishte forca e fuqishme bėrthamore drita e Tokės nuk do tė ndizej kurrė".
40
|
Bėrthama hidrogjeni me nga njė proton
|
Bėrthama e "di-protonit" me dy protone
|
Vallė ēdo tė ndodhte sikur kjo forcė tė ishte pak mė e madhe? Para se t'i
pėrgjigjemi kėsaj pyetjeje le tė shohim edhe njė herė transformimin e dy
atomeve tė hidrogjenit nė deuteron. Nėse do tė vėzhgohet me kujdes, ky proces
ka dy anė tė veēanta. Fillimisht njė proton duke e lėshuar (humbur) ngarkesėn
e tij elektrike kthehet nė neutron. Mė pas ky neutron bashkohet me njė proton
tjetėr ku formojnė atomin e deuteronit. Fuqia, e cila mundėson kėtė bashkim
ėshtė forca e fuqishme bėrthamore. Ndryshe nga kjo, fuqia qė shndėrron protonin
nė neutron, ėshtė "forca e dobėt bėrthamore". Kėsaj force i duhet pothuajse
10 minuta pėr tė kthyer njė proton nė neutron. Kjo ėshtė njė periudhė shumė
e gjatė pėr atomin por, e cila siguron qė reaksioni bėrthamor nė Diell tė
vazhdojė "ngadalė".
Duke u mbėshtetur nė kėto informacione le t'i rikthehemi edhe njėherė pyetjes:
Ēfarė do tė ndodhte sikur forca e fuqishme bėrthamore tė ishte pak mė e
madhe? Nėse do tė ishte me tė vėrtetė kėshtu, reaksioni nė Diell do tė ndryshonte
kategorikisht. Sepse nė kėtė rast, forca e dobėt bėrthamore do tė mbetej
jashtė reaksionit e nuk do tė kishte forcė tė ndėrhynte. Forca e fuqishme
e bėrthamės pa e pritur procesin 10 minuta tė shndėrrimit tė njėrit proton
nė neutron, do t'i bashkonte nė ēast tė dy protonet. Si pėrfundim nė vend
tė deuteronit do tė formohej njė bėrthamė atomi me dy protone.
Kėtė strukturė qė do tė shfaqej shkencėtarėt e emėrtuan "di-proton". Nė
tė vėrtetė nuk ekziston diēka e tillė. Ky ėshtė plotėsisht njė element imagjinar.
Nėse forca e fuqishme bėrthamore do tė kishte vlerė pak mė tė madhe atėherė
brenda nė Diell do tė shfaqej ky atom i "di-protonit". Edhe ajo strukturė
e djegies sė Diellit "dalėngadalė", do tė ndryshonte rrėnjėsisht. Xhorxh
Grinshtajn pėr rastin "nėse forca e fuqishme bėrthamore do tė ishte pak
mė e madhe" ka thėnė:
"Nė kėtė rast struktura e Diellit do tė ndryshonte
plotėsisht sepse faza e parė e reaksionit nuk do tė ishte prodhimi i deuteronit
por do tė ishte prodhimi i di-protonit. Roli i forcės sė dobėt bėrthamore
nė reaksion do tė eleminohej dhe nė tė do tė mbetej vetėm forca e fuqishme
bėrthamore... Dhe nė kėtė gjendje lėnda djegėse e Diellit dhe e tė gjithė
yjeve tė ngjashėm me tė, do tė ishte aq e fuqishme sa brenda disa sekondash
do t'i shpėrthente nė erė".41
Pak minuta pas shpėrthimit nė erė tė Diellit, tė gjitha gjallesat mbi tokė
do tė mbyteshin nė flakė dhe planeti blu, brenda pak sekondash do tė shkrumbohej.
Por meqė forca e fuqishme bėrthamore ėshtė nė vlerėn e duhur, Dielli realizon
njė reaksion bėrthamor tė ekuilibruar dhe digjet "dalėngadalė".
Tė gjitha kėto janė pėr tė treguar se forca e fuqishme bėrthamore ėshtė
e programuar nė atė mėnyrė qė tė mundėsojė jetėn nė Tokė. Nėse do tė kishte
qoftė edhe njė gabim sado tė vogėl, Dielli dhe yjet si ai ose nuk do tė
ishin fare ose nė njė kohė tė shkurtėr pas formimit tė tyre do tė zhdukeshin
me njė shpėrthim tė frikshėm.
E thėnė ndryshe, edhe struktura e Diellit nuk ėshtė e rastėsishme dhe
e paqėllimtė. Pėr tė kundėrtėn, na sqaron Allahu me thėnien e Tij qė kėtė
yll e ka krijuar posaēėrisht pėr tė mundėsuar jetesėn e njeriut: "Dielli
dhe hėna udhėtojnė sipas njė pėrcaktimi tė saktė". (Rrahman, 5)
Protonet dhe Elektronet
Tema qė prekėm deri tani kishte lidhje me ekuilibrin e forcave, tė cilat
ndikonin bėrthamėn. Brenda atomit ekziston edhe njė ekuilibėr pėr tė cilin
akoma nuk kemi folur. Ky ėshtė ekuilibri midis elektroneve jashtė bėrthamės
sė atomit.
Dimė se elektronet vazhdimisht sillen rreth bėrthamės. Arsyeja e kėsaj ėshtė
ngarkesa e tyre elektrike. Tė gjithė elektronet janė tė ngarkuar me ngarkesa
elektrike negative (-) dhe protonet me ngarkesa pozitive (+). Fizikisht
polet e kundėrta tėrheqin dhe polet e njėjta shtyjnė njėri-tjetrin. Prandaj
edhe bėrthama me ngarkesė pozitive tėrheq drejt vetes kėto elektrone. Kėto
tė fundit nuk mund tė largohen nga rrotull bėrthamės edhe pse shpejtėsia
e tyre mundohet t'i shtyjė larg saj (centrifugė).
Atomet nė lidhje me kėtė ngarkesė kanė njė ekuilibėr shumė tė rėndėsishėm.
Aq sa protone tė ketė nė bėrthamė po aq elektrone gjenden rreth saj. Psh,
nė bėrthamėn e atomit tė oksigjenit gjenden 8 protone dhe kėshtu qė rreth
saj sillen 8 elektrone. Kėshtu ekuilibrohen edhe ngarkesat elektrike nė
atom.
Kėto janė dije themelore tė kimisė. Brenda tyre ekziston edhe njė pikė pėr
tė cilėn shumica nuk tregon interes: protoni ėshtė shumė herė mė i madh
se elektroni. Si vėllimi edhe masa e protonit janė shumė herė mė tė mėdhenj
se ato tė elektronit. Nėse do tė bėnim njė krahasim tė proporcioneve tė
tyre, ndryshimi midis njėri-tjetrit do tė ishte sa proporcioni i njeriut
me njė kokėrr lajthi. Dmth, midis elektronit dhe protonit nuk ekziston njė
strukturė e njėjtė fizike.
Por ngarkesat e tyre elektrike janė tė njėjta!
Njėri zotėron ngarkesė elektrike pozitive e tjetri njė ngarkesė elektrike
ne-gative por qė fuqia e ngarkesave ėshtė plotėsisht e barabartė. Kėtė gjė
nuk e kushtėzon asnjė arsye. Ajo qė pritej nė krahasimin proporcional tė
tyre do tė ishte njė ngarkesė elektrike mė e vogėl e elektronit.
Ē'do tė ndodhte nėse me tė vėrtetė do tė ishte diēka e tillė, pra, ngarkesat
elektrike tė elektronit dhe protonit tė mos ishin tė barabarta?
Nė kėtė rast tė gjithė atomet nė univers pėr shkak tė ngarkesės sė tepėrt
pozitive, do tė kishin njė ngarkesė elektrike pozitive. Si pėrfundim tė
gjithė ato-met nė univers do tė shtynin njėri-tjetrin.
Qė tė dyja, masa dhe vėllimi i njė protoni janė
pakrahasimisht tė mėdha se sa ato tė njė elektroni por ēuditėrisht
kėto dy pjesėza (megjithėse tė kundėrta), kanė ngarkesa elektrike
tė barabarta. Nė bazė tė kėtij fakti atomet janė pjesėza elektrike
neutrale. |
Ē'do tė ndodhte nėse do tė pėrjetohej diēka e tillė sot sikur tė gjithė
atomet tė shtynin njėri-tjetrin?
Ajo qė do tė ndodhte do tė ishte diēka anormale. Fillimisht le tė fillojmė
te ndryshimet qė do tė pėsonte trupi ynė. Nė ēastin qė do tė ndodhte ky
ndryshim tek atomet, duart dhe krahėt tuaj me tė cilėt po mbani kėtė libėr
do tė shpėrbėheshin. Jo vetėm duart dhe krahėt tuaj por edhe kėmbėt, sytė,
koka; shkurtimisht tė gjitha pjesėt e trupit tuaj pėr njė ēast do tė hidheshin
nė erė (copėzoheshin). Po ashtu edhe dhoma si edhe e gjithė bota qė na rrethon
pėr njė ēast do tė shpėrbėhej plotėsisht. Tė gjithė detet, malet dhe tė
gjithė planetet nė sistemin diellor sė bashku me tė gjithė trupat qiellorė
tė universit do tė copėzoheshin nė pjesė tė panumėrta dhe do tė zhdukeshin
pėrfundimisht. Ajo qė ne e quajmė univers do tė pėrbėhej nga njė lėmsh i
madh atomesh, tė cilėt shtyjnė pa ndėrprerje njėri-tjetrin.
Nė ē'raport duhet tė jetė ky mosekuilibėr midis ngarkesave elektrike tė
protonit dhe elektronit pėr t'u pėrjetuar njė katastrofė e tillė? Nėse do
tė kishte vetėm 1% diferencė, a do tė pėrjetohej kjo katastrofė? Apo kufiri
kritik ėshtė 1/1000? Xhorxh Grinshtajn nė librin e tij "The Symbiotic
Universe (Universi Simbiotik)" kėtė temė e shpjegon kėshtu:
"Nėse dy ngarkesat elektrike do tė pėsonin njė ndryshim
1/100 miliard, kjo do tė mjaftonte pėr copėzimin e njeriut dhe gurėve si
tė ishin sende tė vogla. Trupa tė tjerė si Dielli apo Toka janė akoma mė
delikatė nė kėtė ekuilibėr. Atyre do t'u mjaftonte njė disekuilibėr i njė
tė miliardėn e miliardit".42
Ky ekuilibėr na pohon edhe njė herė se universi nuk ėshtė
shfaqur rastėsisht por ėshtė i programuar drejt njė qėllimi tė caktuar.
Nė njė shkrim tė astrofizikantit U. Pres nė revistėn Nature thuhet se "nė
univers ekziston njė projektim i madh, i cili favorizon zhvillimin e jetės
inteligjente".43
Padyshim ēdo projektim ėshtė njė provė e ekzistencės sė njė projektuesi
tė gjithėdijshėm. Sigurisht qė ėshtė Allahu, Ai qė e ka krijuar tė gjithė
universin nga mosekzistenca dhe mė pas e projektoi dhe e sistemoi nė atė
formė qė deshi dhe qė me shprehjen e Kuranit cilėsohet si "Zot i tė gjithė
botėrave". Siē deklarohet edhe nė Kuran:
"A ėshtė mė i rėndė (vėshtirė) krijimi juaj
apo ai i qiellit? E Ai e ngriti atė! Ngriti kurorėn e tij dhe e pėrsosi
atė". (Naziat, 27-28)
Ky ėshtė njė argument qė tregon pėrsosmėrinė e Allahut nė krijim dhe qė
tregon gjendjen e qėndrueshme tė trupave qiellorė nė saje tė ekuilibreve
tė jashtėzakonshėm, tė cilat i shqyrtuam mė sipėr. Nė Kuran deklarohet se:
"Nga argumentet e Tij ėshtė qė me fuqinė e Tij
bėri tė qėndrojė (pa shtyllė, pezull) qielli e Toka". (Rrum, 25) |