HOME ABOUT THIS SITE CONTACT US
Krijimi i Universit - Harun Yahya

KRIJIMI I UNIVERSIT



Ritmi i Atomeve

Nėse kompleksi i punėve tė realizuara nė thellėsi tė natyrės
kuptohet me vėshtirėsi edhe nga njerėzit mė inteligjentė tė
botės, si mund tė mendojmė qė kėto (punė) janė fryt i aksidenteve
apo i njė rastėsie tė verbėr?

Pol Devis, profesor i fizikės teorike 31

Sipas mendimit tė pėrbashkėt tė shkencėtarėve, Big Bengu ngjau 17 miliard vjet mė parė. Tėrėsia e materieve qė pėrbėjnė universin, ashtu siē e theksuam edhe nė pjesėt e kaluara, janė tė krijuara nga mosekzistenca dhe tė formuluara nė njė ekuilibėr tė jashtėzakonshėm. Por universi i shfaqur pas Big Bengut mund tė ishte njė vend krejt ndryshe nga ky qė jetojmė ne sot.

Psh, sikur vlerat e katėr forcave themelore qė i pėrmendėm nė faqet e mėparshme tė ishin pak mė ndryshe, universi do tė formohej vetėm nga rrezatimi. Nė njė univers tė tillė sigurisht qė nuk mund tė ekzistonin galaktikat, yjet, planetet dhe tė jetonin njerėzit. Por falė krijimit tė kėtyre katėr forcave fizike nė njė mėnyrė tė pėrsosur pas Big Bengut, erdhėn nė jetė atomet themeli i asaj qė ne e quajmė "materie".

Sipas pohimit tė pėrbashkėt tė shkencėtarėve, 14 sekonda pas Big Bengut filluan tė formoheshin 2 atomet mė tė thjeshtė tė universit: Hidrogjeni dhe Heliumi. Pas Big Bengut nxehtėsia e universit filloi tė ulet me shpejtėsi dhe ato-met e hidrogjenit dhe tė heliumit filluan tė shfaqen me pėrhapjen me shpejtėsi tė materies nė univers. E thėnė ndryshe "universi fillestar" pas Big Bengut ishte njė "grumbull gazi" hidrogjeni dhe heliumi. Nė qoftė se universi do tė qėndronte gjithmonė nė kėtė gjendje, nė tė nuk do tė formohej kurrė jeta, yjet, planetet, gurėt, toka, pemėt apo njerėzit. Do tė ishte njė univers ku notojnė nė hapėsirėn boshe dy gaze tė ndryshėm, dmth, njė univers i pajetė.

Por si ėshtė e mundur qė nė njė univers tė pėrbėrė nga gaze, tė shfaqen elemente mė tė rėndė, si karboni, i cili ėshtė elementi themelor i jetės pėr gjallesat?

Shkencėtarėt, duke bėrė kėrkime mbi kėtė pyetje u pėrballėn me zbulimet mė tė habitshme tė shekullit tė 20-tė.

 

Struktura e elementeve

Kimia ėshtė shkenca qė studion strukturėn e brendshme tė materies, pėrbėrjen e saj kimike, vetitė dhe transformimet qė pėsojnė. Baza e kimisė moderne ėshtė tabela periodike. Kjo tabelė e formuar pėr herė tė parė nga kimisti i njohur rus Dimitri Ivanoviē Mendelejev, ėshtė formuluar sipas strukturės sė tyre atomike. Nė krye tė tabelės zė vend hidrogjeni sepse ėshtė elementi mė i thjeshtė. Nė bėrthamėn e tij gjendet vetėm njė proton dhe gjithashtu rreth bėrthamės sė tij rrotullohet vetėm njė elektron.

Protonet janė grimca qė zenė vend nė bėrthamė tė atomit dhe mbartin ngarkesė elektrike pozitive (+). Nė tabelė vendin e dytė e zė heliumi, i cili ka vetėm 2 protone. Karboni 6 dhe oksigjeni 8 tė tilla. Elementet mund t'i veēojmė nga njėri-tjetri sipas numrit tė protoneve qė mbartin nė bėrthamė.

Sė bashku me protonin grimca tjetėr qė merr pjesė nė bėrthamė, ėshtė neutroni. Neutronet nuk kanė ngarkesė elektrike, edhe vetė emri i tyre do tė thotė "i pangarkesė".

Elementi i tretė themelor pėrbėrės i atomit ėshtė elektroni me ngarkesė elektrike negative (-). Elektronet nė tė kundėrt tė 2 elementeve tė tjerė qė ndodhen nė bėrthamė, zėnė vend pėrreth saj. Nė ēdo atom ka aq elektrone sa numri i proto-neve. Ngaqė kanė ngarkesė elektrike tė kundėrt, elektronet tėrhiqen nga ana e protoneve pėr nė qendėr por nė saje tė shpejtėsisė sė tyre tė madhe mbrohen nga kjo tėrheqje.

Siē e thamė edhe mė parė elementet ndryshojnė nga njėri-tjetri nga struktura e tyre atomike. Diferenca qė e veēon atomin e hidrogjenit nga ai i hekurit ėshtė numri i elektroneve/protoneve; tė hidrogjenit qė ėshtė 1 dhe ai i hekurit qė ėshtė 26.

E rėndėsishme nė kėtė pikė ėshtė se ligjet e natyrės nuk e lejojnė transformimin e tyre nė njė tjetėr element. Sepse transformimi i njė elementi nė njė tjetėr kėrkon ndryshim tė numrit tė protoneve nė bėrthamė. Protonet lidhen me njėri-tjetrin nga forca mė e madhe fizike, ajo e forcės sė fuqishme bėrthamore dhe vetėm me njė reaksion "bėrthamor" mund tė ndryshojnė vend. Vetėm se tė gjithė ato reaksione tė realizuara nė kushte tokėsore, janė reaksione me bazė elektronin qė nuk ndikon fare nė bėrthamė.

Alkimia (parashikuese, lajmėtare) ka qenė njė nga shkencat mė popullore nė Mesjetė. Alkimistėt pėr vetė shkakun se nuk i dinin pėrfundimet e mėsipėrme mbi elementet dhe tabelėn periodike, fantazonin sikur elementet transformoheshin nė njėri-tjetrin dhe u munduan pėr njė kohė tė gjatė tė transformonin nė ar, elementė si hekuri. Faktikisht alkimia nė kushtet tokėsore ėshtė e pamundur. Shndėrrimi i njė elementi nė njė tjetėr arrihet vetėm nė nxehtėsi tmerrėsisht tė larta. Nxehtėsia e duhur ėshtė aq e lartė aq sa mund tė gjendet vetėm nė zemėr tė yjeve.

 

Qendrat Alkimike: Gjigandėt e Kuq


Gjigandėt e kuq janė yje 50 herė mė tė mėdhenj se Dielli ynė. Nė thellėsi tė kėtyre yjeve realizohet njė funksion shumė i jashtėzakonshėm.

Temperatura e kėrkuar pėr transformimin e njė elementi nė njė tjetėr ėshtė pėrafėrsisht 10 milion oC. Prandaj njė "alkimi" reale mund tė zbatohet vetėm ndėr yje. Nė yjet me madhėsi mesatare si tė Diellit vazhdimisht hidrogjeni shndėrrohet nė helium dhe kėshtu ēlirohet njė energji e madhe.

Tani duke i marė parasysh kėto dije themelore mbi kiminė, le tė kujtojmė gjendjen pas Big Bengut. Nė univers ekzistonin vetėm atomet e hidrogjenit dhe heliumit. Astronomėt besojnė se Dielli dhe tipet e yjeve si ai janė tė formuar nga shtėllunga tė mėdha resh (nebula) tė formuara nga kėto atome tė ndikuara nga kushte atmosferike tė programuara posaēėrisht. Por pėrsėri universi do tė mbetej njė lėmsh i madh gazi i pajetė. Pėr tė mundėsuar jetėn duhet tė kryhet njė funksion tjetėr, kthimi i kėtyre dy gazeve nė elemente tė tjerė mė tė rėndė si karboni, oksigjeni etj.

Qendra e prodhimit tė kėtyre elementeve tė rėndė janė gjigandėt e kuq, pra, Dielli dhe yjet e tjerė 50 herė mė tė mėdhenj se ai.

Gjigandėt e kuq janė mė tė nxehtė se tipet e yjeve si Dielli dhe pėr kėtė shkak arrijnė tė kryejnė gjėra qė nuk mund t'i bėjnė yjet normale: transformojnė nė atome karboni ato tė heliumit. Por ky shndėrrim nuk realizohet aq lehtė. Siē shprehet edhe astronomi amerikan Grinshtajn "nė thellėsi tė kėtyre yjeve realizohet njė funksion shumė i jashtėzakonshėm".32

Bėrthama e Heliumit

Bėrthama e Karbonit
Izotopi tepėr i paqėndrueshėm i beriliumit i cili formohet brenda gjigandėve tė kuq
Izotopi i qėndrueshėm i beriliumit qė gjendet nė tokė

Pesha atomike e heliumit ėshtė 2; dmth, nė bėrthamėn e tij ka 2 protone. Ndėrsa pesha atomike e karbonit ėshtė 6, dmth, ka 6 protone. Nė mes tė nxehtėsisė marramendėse tė kėtyre gjigandėve tė kuq bashkohen 3 atome heliumi dhe formojnė njė atom karboni. Kjo ėshtė periudha mė themelore "alkimike" pas Big Bengut pėr tė mundėsuar ekzistencėn e elementeve tė rėndė nė univers.

Por na duhet t'iu tėrheqim vėmendjen nė njė pikė. Atomet e heliumit nuk janė materie qė kur bashkohen ngjiten si magnet. Prandaj duket si e pamundur qė tre atome tė tillė tė bashkohen dhe tė formojnė njė atom tė karbonit. Po, si pro-dhohet karboni atėherė?

Kjo realizohet me anė tė njė procesi me dy faza. Fillimisht bashkohen dy atome heliumi dhe formohet kėshtu njė "formulė e ndėrmjeme" me katėr protone e katėr neutrone. Me ndėrhyrjen e njė atomi tjetėr tė heliumit nė kėtė formulė tė ndėrmjeme formohet atomi i karbonit me 6 protone e 6 neutrone.

Formula e ndėrmjeme quhet "berilium". Ky i fundit qė shfaqet te gjigandėt e kuq pėrmban 4 protone e 4 neutrone. Beriliumi ka njė strukturė tė paqėndrueshme nė krahasim me beriliumin qė gjendet nė tokė. Beriliumi, i cili formohet te gjigandėt e kuq ėshtė njė version ndryshe i tij. Nė gjuhėn e kimisė kėtij i thonė "izotop".

Ajo pikė, e cila i habiti fizikantėt qė vite me radhė studionin mbi kėtė ēėshtje ėshtė paqėndrueshmėria anormale e gjendjes sė izotopit tė beriliumit, i cili formohet te gjigandėt e kuq. Ėshtė aq i paqėndueshėm saqė pikėrisht pas 0.000000000000001 sekondash shkatėrrohet plotėsisht!

Atėherė si ėshtė e mundur qė njė atom i heliumit tė bashkohet rastėsisht dhe tė transformojė nė karbon, njė izotop beriliumi, i cili nė ēast sa formohet zhduket? Ėshtė aq e pamundur saqė njė person qė hedh (flak) dy tulla ku brenda 0.000000000000001 sekondash t'i bashkangjisė atyre njė tė tretė dhe nė kėtė mėnyrė tė ndėrtojė njė ndėrtesė. Po, si arrihet atėherė ky proces te gjigandėt e kuq? Kjo pyetje pėr dhjetra vjet me radhė i bėri kuriozė tė gjithė fizikantėt e botės e askush nuk arriti tė gjejė njė pėrgjigje tė saktė. I pari qė hodhi dritė mbi kėtė ēėshtje ishte astrofizikanti amerikan Edvin Salpeter. Salpeter pėr herė tė parė iu pėrgjigj pyetjes misterioze me konceptin "rezonancė atomike".

 

Rezonanca dhe Rezonanca e Dyfishtė

Rezonanca ėshtė harmonia e dy frekuencave (dridhjeve) me njėra-tjetrėn tė dy materieve tė ndryshme.

Fizikantėt aplikuan shembuj tė ndryshėm pėr tė shpjeguar "rezonancėn atomike". Njė nga kėto ėshtė shembulli i lisharėses: Mendoni sikur keni shkuar nė njė park lodrash dhe atje po tundni njė fėmijė nė lisharėse. Lisharėsja, e cila nė fi-llim nuk lėvizte fillon tė fitojė shpejtėsi me shtytjen tuaj dhe fillon tė lėvizė sa para-mbrapa. Ju qėndroni pas lisharėses dhe ndėrsa ajo ju afrohet pranė e shtyni pėrsėri. Por nėse e vėreni me kujdes, duhet ta tundni nė mėnyrė harmonike. Nėse nuk e llogaritni mirė kohėn e saj, lisharėsja pėrplaset nė anė duke prishur ritmin dhe humbur ekuilibrin.

Nėse do tė mundohemi ta shprehim me gjuhėn e fizikės, kjo pėrbėn atė qė quhet harmonia e frekuencave, pra, koncepti rezonancė. Lisharėsja ka njė frekuencė; psh, ēdo 1.7 sekonda vjen te pika qė ndodheni ju. Edhe ju duke pėrdorur duart e shtyni atė nė njė interval prej 1.7 sekondash. Nėse do ta shtynit pak mė fort atėherė frekuenca do tė ulet dhe ju duhet ta shtyni atė ēdo 1.5 apo 1.4 sekondash. Nėse e arrini kėtė harmoni, pra, nėse kapni rezonancėn, arrini ta shtyni nė mėnyrė tė ekuilibruar lisharėsen. E nėse nuk e arrini dot rezonancėn e saj as lisharėsja nuk do tė tundej.33

Ashtu si lėkundja nė harmoni e dy objekteve jep rezonancė, rezonanca e njė trupi realizon edhe lėvizjen e njė trupi tė palėvizshėm. Shembujt e saj pėrjetohen tek instrumentet muzikore. Kjo quhet "rezonancė akustike" dhe psh, mund tė pėrjetohet midis dy violinave tė akorduara njėlloj. Nėse i biem njėrės prej kėtyre dy violinave, i njėjti akord do tė pėrsėritej edhe te violina tjetėr si pasojė e dridhjeve tė zėrit. Pėr shkak se tė dyja violinat janė programuar nė tė njėjtėn dridhje, lėvizja e njėrės ka ndikuar edhe tjetrėn.34

Kėto rezonanca qė i vėzhguam te lisharėsja apo te violinat, janė rezonanca tė thjeshta dhe tė lehta pėr t'u kapur. Por disa rezonanca tė tjera nė fizikė nuk janė kaq tė thjeshta. Veēanėrisht rezonancat midis bėrthamave tė atomeve, tė cilat janė tė ndėrtuara mbi ekuilibra tepėr delikatė.

Ēdo bėrthamė ka njė nivel energjie natyral. Fizikantėt kėtė arritėn ta zbulonin pas shumė kėrkimesh tė gjata. U dallua se nivelet e kėtyre energjive ishin shumė tė ndryshme. Por nė disa raste shumė tė rralla u zbulua se midis disa bėrthama atomesh pėrjetoheshin rezonanca. Nė saje tė kėsaj rezonance bėrthamat e atomeve fitojnė njė harmoni midis njėra-tjetrės. Kjo ndihmon reaksionet bėrthamore, tė cilat ndikojnė bėrthamat.35


Fredi Hoil ishte ai person, i cili zbuloi se te gjigandėt e kuq realizoheshin nė njė ekuilibėr tė jashtėzakonshėm, reaksione bėrthamore. Hoil edhe pse ishte njė ateist, pohoi se ky ekuilibėr nuk mund tė formohet rastėsisht dhe se kjo ėshtė "njė punė e programuar".

Edvin Salpeter qė kėrkoi tė kuptonte se si arrihej prodhimi i karbonit te gjigandėt e kuq, parashtroi se njė rezonancė e tillė ekziston edhe midis bėrthamave tė beriliimit dhe heliumit. Ai deklaroi se ėshtė njė mundėsi e madhe qė nė saje tė kėsaj rezonance atomet e heliumit ngjiten (bashkohen dhe shkrihen) me ato tė beriliumit dhe kjo ngjarje te gjigandėt e kuq mund tė shpjegohet vetėm nė kėtė mėnyrė. Por llogaritjet e bėra i hodhėn poshtė pretendimet e tij.

Fredi Hoil ishte personi i dytė i rėndėsishėm i adresuar nė kėtė pyetje. Hoil idenė e Salpeterit mbi rezonancėn e shpuri mė tej dhe propozoi njė koncept tė ri, "rezonancė e dyfishtė". Sipas tij te gjigandėt e kuq duhet tė ekzistojė njė rezonancė, e cila dy atome heliumi i kthen nė berilium dhe rezonanca tjetėr, e cila e bėn strukturėn e beriliumit tė paqėndrueshme dhe nė atė ēast kushtėzon qė njė atom heliumi tė ndėrhyjė nė reaksion. Hoil nuk gjeti mbėshtetje nė tezėn e tij sepse ishte njė mundėsi shumė e vogėl ekzistenca e njė rezonance dhe kur flitej pėr dy tė tilla kjo dukej si e pamundur. Hoil pa u dorėzuar vazhdoi kėrkimet e tij dhe pas shumė matjesh e llogaritjesh tė holla arriti nė njė konkluzion real pėr tė cilin mė parė askush nuk i jepte probabilitetin mė tė vogėl. Tek bashkoheshin me anė tė rezonancės dy atomet e heliumit dhe formonin beriliumin brenda 0.000000000000001 sekondash njė helium i tretė duke bėrė po tė njėjtėn rezonancė merr pjesė nė reaksion dhe formojnė atomin e karbonit.

Xhorxh Grinshtajn shkakun se pse kjo "rezonancė e dyfishtė" ishte njė mekanizėm kaq i jashtėzakonshėm, e tregon kėshtu:

"Kjo ngjarje pėrbėhet nga tri struktura shumė tė ndryshme nga njėra-tjetra (helium, berilium, karbon) dhe dy rezonanca tė veēanta. Ėshtė e vėshtirė tė kuptosh pse kėto bėrthama atomesh punojnė nė kaq harmoni me njėra-tjetrėn... Reaksionet e tjera bėrthamore nuk funksionojnė nė njė gradė kaq tė jashtėzakonshme me hallka tė tilla tė rastėsishme e me kaq fat... Kjo ėshtė e njėjtė sikur tė zbulosh rezonancat e thella dhe tė komplikuara midis njė kamioni, njė makine dhe njė biēiklete. Pse kėto struktura kaq tė ndryshme me njėra-tjetrėn veprojnė me kaq harmoni sė bashku? Tė gjitha format e ekzistencės sė jetės nė univers janė formuar vetėm nė saje tė kėtij funksioni tė mahnitshėm".36

Nė vitet vijuese u zbulua se edhe oksigjeni dhe disa elemente tė tillė formoheshin me tė njėjtat rezonanca tė mahnitshme. Fredi Hoil ishte i pari qė zbuloi kėtė "funksion tė jashtėzakonshėm" nė librin me titull "Galaxies, Nuclei and Quasars (Galaktikat, Bėrthamat dhe Kuazarėt)" pati arritur nė konkluzionin se ky ėshtė njė funksion aq i planifikuar saqė kurrė nuk mund tė jetė fryt i rastėsisė megjithėse ai ishte njė ateist i betuar pohon se te rezonancat, tė cilat arriti t'i zbulonte, ekzistonte "njė punė e programuar".37 Ndėrsa nė njė shkrim tjetėr shkruan se:

"Nėse kėrkojmė tė pėrfitojmė karbon apo oksigjen me anė tė nukleosintezės (bashkim bėrthamor) tė yjeve, na duhet tė programojmė dy nivele tė veēantė dhe ai programim qė do tė na duhet tė bėjmė ėshtė i njėjti me atė qė ndodh kėto ēaste nė yje... Duke i filtruar kėto fakte nė arsyen tonė arrijmė tė bėjmė kėtė koment: njė Inteligjencė mbinatyrore ka ndėrhyrė nė fizikė, kimi, biologji e nuk ekziston asnjė forcė e errėt nė natyrė. Shifrat e dala nė pah pas llogaritjeve ishin aq marramendėse saqė mė detyrojnė mua t'i pranoj pa diskutuar".38

Hoil deklaron se edhe shkencėtarėt e tjerė, tė cilėt sillen sikur nuk kanė kuptuar gjė, nuk do t'i rezistojnė mė tepėr kėtij fakti:

"Ēdo shkencėtar, i cili i studion kėto argumente, besoj se do tė arrijė nė tė vetmin pėrfundim: Ligjet e fizikės, duke vėzhguar pėrfundimet e dhėna nė yje, padyshim qė janė tė organizuara me dijeni (vullnet)". 39

Pėrfundimi qė arritėn shkencėtarėt mbas studimeve tė gjata dhe tė lodhshme mbi kėto fakte, Kurani i ka deklaruar para 1400 vjetėsh. Allahu nė njė ajet e tregon harmoninė nė krijimin e qiejve si mė poshtė:

"A nuk e keni parė se si Allahu krijoi shtatė palė qiej (nė kate)". (Nuh, 15)

 

Dielli: Qendra e Vogėl Alkimike

Transformimi i heliumit nė karbon, tė cilin e shpjeguam mė lart ėshtė alkimia e gjigandėve tė kuq. Ndėrsa te Dielli ynė dhe tek yjet e tjerė tė ngjashėm realizohet njė funksion alkimik mė modest. Ashtu siē e theksuam edhe nė fillim, Dielli kthen atomet e hidrogjenit nė helium dhe energjinė e tij e fiton nga ky reaksion bėrthamor.

Edhe ky reaksion bėrthamor te Dielli ėshtė aq i domosdoshėm pėr jetėn tonė po aq sa reaksionet e gjigandėve tė kuq. Pėrveē kėsaj, reaksioni bėrthamor te Dielli ėshtė "njė punė e programuar" njėsoj si te gjigandėt e kuq.

Elementi i parė i reaksionit te dielli, i cili ėshtė hidrogjeni, ėshtė elementi mė i thjeshtė i universit. Nė bėrthamėn e tij zė vend vetėm njė proton. Ndėrsa nė atė tė heliumit gjenden dy protone dhe dy neutrone. Procesi qė ngjet te dielli ėshtė bashkimi i katėr atomeve tė hidrogjenit pėr tė formuar njė atom heliumi. Gjatė kėtij procesi ēlirohet njė energji shumė e madhe. Pothuajse e gjithė drita dhe nxehtėsia qė vjen nė tokė, formohet nga ky reaksion bėrthamor brenda Diellit.


Nė tė vėrtetė Dielli ėshtė njė reaktor i madh bėrthamor. Ai transformon vazhdimisht atomet e hidrogjenit nė helium dhe nė saje tė kėtij reaksioni ēliron nxehtėsi. Por ajo qė ėshtė e rėndėsishme ėshtė programimi aq mahnitės i pėrllogaritur me njė ndjeshmėri (delikatesė) tė jashtėzakonshme e kėtyre reaksioneve brenda tij. Mė i vogli ndryshim te forcat, tė cilat pėrcaktojnė reaksionin, do tė shkaktonte shuarjen e Diellit apo hedhjen e tij nė erė brenda disa sekondash.

Por ashtu siē ndodh edhe te gjigandėt e kuq, ky reaksion bėrthamor diellor vjen me njė ndėrthurje procesesh tė papritshme. Nuk mund tė jetė e mundur qė katėr atome, tė cilat sillen rastėsisht pėrreth, pėr njė ēast tė formojnė heliumin. Pėr kėtė pėrsėri nevojitet njė proces me dy faza. Fillimisht bashkohen 2 hidrogjene dhe na del nė pah njė "formulė ndėrmjetėse" me njė proton e njė neutron. Kjo formulė quhet "deuteron".

Kush ėshtė ajo forcė, e cila bashkon dy bėrthama tė ndryshme dhe e mban tė qėndrueshėm deuteronin? Kjo forcė ėshtė "forca e fuqishme bėrthamore", tė cilėn e prekėm nė kreun e kaluar. Kjo ėshtė forca fizike mė e madhe e universit. Ėshtė tė miliardat e miliardit, tė miliardit herė mė e madhe se forca tėrheqėse e tokės. Nė saje tė kėsaj force dy bėrthamat e hidrogjenit bashkohen me njėra-tjetrėn.

Bėrthama hidrogjeni me nga njė proton Bėrthama e heliumit me dy protone dhe dy neutrone

Reaksioni kritik nė Diell

1-Nė Diell me bashkimin e katėr bėrthamave tė ndryshme tė hidrogjenit formohet njė atom heliumi.

2-Ky proces realizohet nė dy faza. Fillimisht bashkohen dy hidrogjene dhe nxjerrin nė pah bėrthamėn deuteron. Ky transformim ėshtė i ngadaltė dhe prandaj Dielli digjet dalėngadalė.

3-Sikur forca e fuqishme bėrthamore tė ishte pak mė e madhe, nė kėtė rast nė vend tė deuteronit do tė formoheshin "di-proton". Kėshtu qė struktura bėrthamore do tė ndryshonte nė ēast dhe Dielli si pėrfundim i njė shpėrthimi tė madh do tė hidhej nė erė. Vetėm pas disa minutash e gjithė toka do tė digjej nga flakė tė tmerrshme.

Bėrthama hidrogjeni me nga njė proton
Bėrthama e "deuteronit" me njė proton dhe njė neutron

Studimet kanė treguar se forca e fuqishme bėrthamore ėshtė e mjaftueshme vetėm pėr t'i mbajtur tė bashkuara. Nėse do tė ishte pak mė e vogėl se vlera reale qė zotėron, nuk do tė arrinte tė bashkonte kėto dy bėrthama tė hidrogjenit. Dy protonet, tė cilėt afrohen, menjėherė do tė shtynin njėri-tjetrin dhe ky reaksion bėrthamor te Dielli do tė mbaronte pa filluar mirė. Pra, Dielli nuk do tė ekzistonte kurrė. Xhorxh Grinshtajn kėtė e shpjegon kėshtu: "Sikur qoftė vetėm pak mė e vogėl tė ishte forca e fuqishme bėrthamore drita e Tokės nuk do tė ndizej kurrė". 40

Bėrthama hidrogjeni me nga njė proton
Bėrthama e "di-protonit" me dy protone

Vallė ēdo tė ndodhte sikur kjo forcė tė ishte pak mė e madhe? Para se t'i pėrgjigjemi kėsaj pyetjeje le tė shohim edhe njė herė transformimin e dy atomeve tė hidrogjenit nė deuteron. Nėse do tė vėzhgohet me kujdes, ky proces ka dy anė tė veēanta. Fillimisht njė proton duke e lėshuar (humbur) ngarkesėn e tij elektrike kthehet nė neutron. Mė pas ky neutron bashkohet me njė proton tjetėr ku formojnė atomin e deuteronit. Fuqia, e cila mundėson kėtė bashkim ėshtė forca e fuqishme bėrthamore. Ndryshe nga kjo, fuqia qė shndėrron protonin nė neutron, ėshtė "forca e dobėt bėrthamore". Kėsaj force i duhet pothuajse 10 minuta pėr tė kthyer njė proton nė neutron. Kjo ėshtė njė periudhė shumė e gjatė pėr atomin por, e cila siguron qė reaksioni bėrthamor nė Diell tė vazhdojė "ngadalė".

Duke u mbėshtetur nė kėto informacione le t'i rikthehemi edhe njėherė pyetjes: Ēfarė do tė ndodhte sikur forca e fuqishme bėrthamore tė ishte pak mė e madhe? Nėse do tė ishte me tė vėrtetė kėshtu, reaksioni nė Diell do tė ndryshonte kategorikisht. Sepse nė kėtė rast, forca e dobėt bėrthamore do tė mbetej jashtė reaksionit e nuk do tė kishte forcė tė ndėrhynte. Forca e fuqishme e bėrthamės pa e pritur procesin 10 minuta tė shndėrrimit tė njėrit proton nė neutron, do t'i bashkonte nė ēast tė dy protonet. Si pėrfundim nė vend tė deuteronit do tė formohej njė bėrthamė atomi me dy protone.

Kėtė strukturė qė do tė shfaqej shkencėtarėt e emėrtuan "di-proton". Nė tė vėrtetė nuk ekziston diēka e tillė. Ky ėshtė plotėsisht njė element imagjinar. Nėse forca e fuqishme bėrthamore do tė kishte vlerė pak mė tė madhe atėherė brenda nė Diell do tė shfaqej ky atom i "di-protonit". Edhe ajo strukturė e djegies sė Diellit "dalėngadalė", do tė ndryshonte rrėnjėsisht. Xhorxh Grinshtajn pėr rastin "nėse forca e fuqishme bėrthamore do tė ishte pak mė e madhe" ka thėnė:

"Nė kėtė rast struktura e Diellit do tė ndryshonte plotėsisht sepse faza e parė e reaksionit nuk do tė ishte prodhimi i deuteronit por do tė ishte prodhimi i di-protonit. Roli i forcės sė dobėt bėrthamore nė reaksion do tė eleminohej dhe nė tė do tė mbetej vetėm forca e fuqishme bėrthamore... Dhe nė kėtė gjendje lėnda djegėse e Diellit dhe e tė gjithė yjeve tė ngjashėm me tė, do tė ishte aq e fuqishme sa brenda disa sekondash do t'i shpėrthente nė erė".41

Pak minuta pas shpėrthimit nė erė tė Diellit, tė gjitha gjallesat mbi tokė do tė mbyteshin nė flakė dhe planeti blu, brenda pak sekondash do tė shkrumbohej. Por meqė forca e fuqishme bėrthamore ėshtė nė vlerėn e duhur, Dielli realizon njė reaksion bėrthamor tė ekuilibruar dhe digjet "dalėngadalė".

Tė gjitha kėto janė pėr tė treguar se forca e fuqishme bėrthamore ėshtė e programuar nė atė mėnyrė qė tė mundėsojė jetėn nė Tokė. Nėse do tė kishte qoftė edhe njė gabim sado tė vogėl, Dielli dhe yjet si ai ose nuk do tė ishin fare ose nė njė kohė tė shkurtėr pas formimit tė tyre do tė zhdukeshin me njė shpėrthim tė frikshėm.

E thėnė ndryshe, edhe struktura e Diellit nuk ėshtė e rastėsishme dhe e paqėllimtė. Pėr tė kundėrtėn, na sqaron Allahu me thėnien e Tij qė kėtė yll e ka krijuar posaēėrisht pėr tė mundėsuar jetesėn e njeriut: "Dielli dhe hėna udhėtojnė sipas njė pėrcaktimi tė saktė". (Rrahman, 5)

 

Protonet dhe Elektronet

Tema qė prekėm deri tani kishte lidhje me ekuilibrin e forcave, tė cilat ndikonin bėrthamėn. Brenda atomit ekziston edhe njė ekuilibėr pėr tė cilin akoma nuk kemi folur. Ky ėshtė ekuilibri midis elektroneve jashtė bėrthamės sė atomit.

Dimė se elektronet vazhdimisht sillen rreth bėrthamės. Arsyeja e kėsaj ėshtė ngarkesa e tyre elektrike. Tė gjithė elektronet janė tė ngarkuar me ngarkesa elektrike negative (-) dhe protonet me ngarkesa pozitive (+). Fizikisht polet e kundėrta tėrheqin dhe polet e njėjta shtyjnė njėri-tjetrin. Prandaj edhe bėrthama me ngarkesė pozitive tėrheq drejt vetes kėto elektrone. Kėto tė fundit nuk mund tė largohen nga rrotull bėrthamės edhe pse shpejtėsia e tyre mundohet t'i shtyjė larg saj (centrifugė).

Atomet nė lidhje me kėtė ngarkesė kanė njė ekuilibėr shumė tė rėndėsishėm. Aq sa protone tė ketė nė bėrthamė po aq elektrone gjenden rreth saj. Psh, nė bėrthamėn e atomit tė oksigjenit gjenden 8 protone dhe kėshtu qė rreth saj sillen 8 elektrone. Kėshtu ekuilibrohen edhe ngarkesat elektrike nė atom.

Kėto janė dije themelore tė kimisė. Brenda tyre ekziston edhe njė pikė pėr tė cilėn shumica nuk tregon interes: protoni ėshtė shumė herė mė i madh se elektroni. Si vėllimi edhe masa e protonit janė shumė herė mė tė mėdhenj se ato tė elektronit. Nėse do tė bėnim njė krahasim tė proporcioneve tė tyre, ndryshimi midis njėri-tjetrit do tė ishte sa proporcioni i njeriut me njė kokėrr lajthi. Dmth, midis elektronit dhe protonit nuk ekziston njė strukturė e njėjtė fizike.

Por ngarkesat e tyre elektrike janė tė njėjta!

Njėri zotėron ngarkesė elektrike pozitive e tjetri njė ngarkesė elektrike ne-gative por qė fuqia e ngarkesave ėshtė plotėsisht e barabartė. Kėtė gjė nuk e kushtėzon asnjė arsye. Ajo qė pritej nė krahasimin proporcional tė tyre do tė ishte njė ngarkesė elektrike mė e vogėl e elektronit.

Ē'do tė ndodhte nėse me tė vėrtetė do tė ishte diēka e tillė, pra, ngarkesat elektrike tė elektronit dhe protonit tė mos ishin tė barabarta?

Nė kėtė rast tė gjithė atomet nė univers pėr shkak tė ngarkesės sė tepėrt pozitive, do tė kishin njė ngarkesė elektrike pozitive. Si pėrfundim tė gjithė ato-met nė univers do tė shtynin njėri-tjetrin.


Qė tė dyja, masa dhe vėllimi i njė protoni janė pakrahasimisht tė mėdha se sa ato tė njė elektroni por ēuditėrisht kėto dy pjesėza (megjithėse tė kundėrta), kanė ngarkesa elektrike tė barabarta. Nė bazė tė kėtij fakti atomet janė pjesėza elektrike neutrale.

Ē'do tė ndodhte nėse do tė pėrjetohej diēka e tillė sot sikur tė gjithė atomet tė shtynin njėri-tjetrin?

Ajo qė do tė ndodhte do tė ishte diēka anormale. Fillimisht le tė fillojmė te ndryshimet qė do tė pėsonte trupi ynė. Nė ēastin qė do tė ndodhte ky ndryshim tek atomet, duart dhe krahėt tuaj me tė cilėt po mbani kėtė libėr do tė shpėrbėheshin. Jo vetėm duart dhe krahėt tuaj por edhe kėmbėt, sytė, koka; shkurtimisht tė gjitha pjesėt e trupit tuaj pėr njė ēast do tė hidheshin nė erė (copėzoheshin). Po ashtu edhe dhoma si edhe e gjithė bota qė na rrethon pėr njė ēast do tė shpėrbėhej plotėsisht. Tė gjithė detet, malet dhe tė gjithė planetet nė sistemin diellor sė bashku me tė gjithė trupat qiellorė tė universit do tė copėzoheshin nė pjesė tė panumėrta dhe do tė zhdukeshin pėrfundimisht. Ajo qė ne e quajmė univers do tė pėrbėhej nga njė lėmsh i madh atomesh, tė cilėt shtyjnė pa ndėrprerje njėri-tjetrin.

Nė ē'raport duhet tė jetė ky mosekuilibėr midis ngarkesave elektrike tė protonit dhe elektronit pėr t'u pėrjetuar njė katastrofė e tillė? Nėse do tė kishte vetėm 1% diferencė, a do tė pėrjetohej kjo katastrofė? Apo kufiri kritik ėshtė 1/1000? Xhorxh Grinshtajn nė librin e tij "The Symbiotic Universe (Universi Simbiotik)" kėtė temė e shpjegon kėshtu:

"Nėse dy ngarkesat elektrike do tė pėsonin njė ndryshim 1/100 miliard, kjo do tė mjaftonte pėr copėzimin e njeriut dhe gurėve si tė ishin sende tė vogla. Trupa tė tjerė si Dielli apo Toka janė akoma mė delikatė nė kėtė ekuilibėr. Atyre do t'u mjaftonte njė disekuilibėr i njė tė miliardėn e miliardit".42

Ky ekuilibėr na pohon edhe njė herė se universi nuk ėshtė shfaqur rastėsisht por ėshtė i programuar drejt njė qėllimi tė caktuar. Nė njė shkrim tė astrofizikantit U. Pres nė revistėn Nature thuhet se "nė univers ekziston njė projektim i madh, i cili favorizon zhvillimin e jetės inteligjente".43

Padyshim ēdo projektim ėshtė njė provė e ekzistencės sė njė projektuesi tė gjithėdijshėm. Sigurisht qė ėshtė Allahu, Ai qė e ka krijuar tė gjithė universin nga mosekzistenca dhe mė pas e projektoi dhe e sistemoi nė atė formė qė deshi dhe qė me shprehjen e Kuranit cilėsohet si "Zot i tė gjithė botėrave". Siē deklarohet edhe nė Kuran:

"A ėshtė mė i rėndė (vėshtirė) krijimi juaj apo ai i qiellit? E Ai e ngriti atė! Ngriti kurorėn e tij dhe e pėrsosi atė". (Naziat, 27-28)

Ky ėshtė njė argument qė tregon pėrsosmėrinė e Allahut nė krijim dhe qė tregon gjendjen e qėndrueshme tė trupave qiellorė nė saje tė ekuilibreve tė jashtėzakonshėm, tė cilat i shqyrtuam mė sipėr. Nė Kuran deklarohet se:

"Nga argumentet e Tij ėshtė qė me fuqinė e Tij bėri tė qėndrojė (pa shtyllė, pezull) qielli e Toka". (Rrum, 25)

 

 

    
31. Paul Davies, Superforce, New York: Simon and Schuster, 1984, f. 235-236.
32. George Greenstein, The Symbiotic Universe, f. 38.
33. Grolier Multimedia Encyclopedia, 1995
34. Grolier Multimedia Encyclopedia, 1995
35. Renozanca e pėrshkruar kėtu ndodh si mė poshtė: Kur dy bėrthamat e atomeve bashkohen, bėrthama e re e formuar pėrmban totalin e energjisė potenciale dhe kinetike e tė dy bėrthamave qė e krijuan atė. Kjo bėrthamė e re pėrpiqet qė tė arrijė njė nivel tė lejueshėm energjie pėr njė atom tė zakontė. Sidoqoftė kjo bėhet e mundur vetėm kur kjo bėrthamė merr njė energji qė korrespondon pikėrisht me kėtė nivel energjie. Nėse kjo nuk i korrespondon kėsaj vlere bėrthama prishet menjėherė. Qė bėrthama e re tė jetė e qėndrueshme duhet qė energjia e akumuluar nė trupin e saj tė jetė e barabartė me nivelin natyral tė ener-gjisė sė kėrkuar. Kur ky barazim realizohet, atėherė ndodh rezonanca. Sidoqoftė kjo rezonancė nuk ka mundėsi shumė tė mėdha pėr t'u realizuar.
36. George Greenstein, The Symbiotic Universe, f. 43-44.
37. Paul Davies. The Final Three Minutes, New York: BasicBooks, 1994, f. 49-50. (Cituar nga Hoyle)
38. Fred Hoyle, "The Universe: Past and Present Reflections", Engineering and Science, Nėntor 1981, f. 8-12.
39. Fred Hoyle, Religion and the Scientists, London: SCM, 1959; M. A. Corey, The Natural History of Creation, Maryland: University Press of America, 1995, f. 341.
40. George Greenstein, The Symbiotic Universe, f. 100.
41. George Greenstein, The Symbiotic Universe, f. 100.
42. George Greenstein, The Symbiotic Universe, f. 64-65.
43. W. Press, "A Place for Teleology?", Nature, vėll. 320, 1986, f. 315.